Uşaqlarda ürək xəstəliklərinin əlamətləri və erkən diaqnostikası: uşaq kardioloquna müraciət üçün göstərişlər. Həkim Nərmin Əzizova
Uşaqlarda ürək-damar sistemi xəstəlikləri pediatriyada mühüm tibbi və sosial əhəmiyyətə malik patologiyalar sırasına daxildir. Bu xəstəliklər həm anadangəlmə, həm də sonradan qazanılmış səbəblər nəticəsində inkişaf edə bilər və erkən mərhələdə spesifik klinik əlamətlər vermədiyi üçün diaqnostika bəzən gecikə bilər.
Lakin simptomların vaxtında qiymətləndirilməsi və uyğun müayinələrin aparılması xəstəliyin erkən aşkarlanmasına, müalicənin effektivliyinin artırılmasına və ağırlaşmaların qarşısının alınmasına imkan yaradır. Uşaqlarda ürək xəstəliklərinin erkən diaqnostikası və düzgün idarə olunması uşağın fiziki inkişafı, həyat keyfiyyəti və uzunmüddətli proqnozu baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Müasir tibbi yanaşmalar və texnoloji imkanlar sayəsində bu xəstəliklərin əksəriyyəti erkən mərhələdə aşkar edildikdə uğurla müalicə oluna və uzunmüddətli nəzarətdə saxlanıla bilir.
Uşaqlarda ürək xəstəliklərinin növləri
Uşaqlarda ürək xəstəlikləri etioloji xüsusiyyətlərinə görə iki əsas qrupa bölünür:
Anadangəlmə ürək xəstəlikləri (kongenital ürək qüsurları)
Embrional inkişaf dövründə ürəyin və böyük damarların struktur və funksional formalaşmasının pozulması nəticəsində yaranan patologiyalardır. Bu qüsurlar doğuşdan dərhal sonra və ya həyatın ilk aylarında klinik əlamətlər verə bilər.
Sonradan yaranan ürək xəstəlikləri (qazanılmış ürək xəstəlikləri)
İnfeksion xəstəliklər, revmatik proseslər, metabolik və sistemik pozğunluqlar nəticəsində inkişaf edən patologiyalardır. Bu xəstəliklər daha çox məktəb yaşlı uşaqlarda və yeniyetmələrdə müşahidə olunur.
Uşaqlarda ürək xəstəliklərinin əsas klinik əlamətləri
Uşaqlarda ürək patologiyalarının klinik təzahürləri xəstəliyin növündən və uşağın yaşından asılı olaraq dəyişə bilər. Aşağıdakı əlamətlər kardioloji patologiyaya şübhə yaratmalı və əlavə müayinə üçün əsas hesab olunmalıdır:
- Fiziki fəaliyyət zamanı tez yorulma və fiziki dözümlülüyün azalması
• Nəfəs darlığı (dispnoe) və ya sürətli nəfəsalma (taxipnoe)
• Dərinin və selikli qişaların göyərməsi (sianoz)
• Ürək ritminin sürətlənməsi və ya nizamsız döyünmə
• Körpələrdə qidalanma zamanı tez yorulma və zəif çəki artımı
• Tez-tez təkrarlanan tənəffüs yolu infeksiyaları
• Bayılma (senkop), başgicəllənmə və ya çarpıntı epizodları
• Fiziki inkişafın ləngiməsi
Bu simptomların mövcudluğu uşağın kardioloji müayinədən keçirilməsini zəruri edə bilər. Belə hallarda valideynlərin gecikmədən mütəxəssisə müraciət etməsini məsləhət verirəm, çünki erkən diaqnostika ağırlaşmaların qarşısını almaqda əsas rol oynayır.
Uşaqlarda doğuşdan ürək xəstəliklərinin risk faktorları
Doğuşdan ürək xəstəliklərinin yaranması multifaktorial xarakter daşıyır və aşağıdakı risk faktorları ilə əlaqəli ola bilər:
- Genetik meyllilik və ailə anamnezi
• Hamiləlik dövründə keçirilmiş infeksion xəstəliklər
• Teratogen təsir göstərən dərman preparatlarının istifadəsi
• Anada metabolik və sistemik xəstəliklərin mövcudluğu (məsələn, şəkərli diabet)
• Qohum nigahı
• Hamiləlik dövründə alkoqol, nikotin və digər toksik maddələrə məruz qalma
• Xüsusilə hamiləliyin ilk trimestrində baş verən mənfi təsirlər
Bu faktorlar dölün ürəyində struktur anomaliyaların formalaşmasına səbəb ola bilər.
Uşaqlarda ürək xəstəliklərinin diaqnostika üsulları
Uşaqlarda ürək xəstəliklərinin diaqnostikası kompleks klinik və instrumental müayinələrə əsaslanır. İlkin şübhə çox vaxt fiziki müayinə zamanı ürəkdə patoloji küyün (üfürümün) aşkar edilməsi ilə yaranır.
Əsas diaqnostika üsulları aşağıdakılardır:
Fetal exokardioqrafiya (Fetal EKO)
Hamiləlik dövründə aparılan ultrasəs müayinəsi olub, dölün ürəyində struktur dəyişikliklərin erkən aşkarlanmasına imkan verir.
Exokardioqrafiya (EKO)
Ürəyin quruluşunun və funksional vəziyyətinin qiymətləndirilməsi üçün istifadə olunan əsas qeyri-invaziv görüntüləmə üsuludur.
Elektrokardioqrafiya (EKQ)
Ürəyin elektrik aktivliyinin qeydə alınması vasitəsilə ritm və keçiricilik pozğunluqlarının diaqnostikasında istifadə olunur.
Döş qəfəsinin rentgenoqrafiyası
Ürəyin ölçüsü və ağciyər damarlarında qan dövranının vəziyyəti haqqında məlumat verir.
Puls oksimetriya
Qanda oksigen səviyyəsini qiymətləndirməyə imkan verən skrininq üsuludur.
Ürək kateterizasiyası
Diaqnostika və bəzi hallarda müalicə məqsədilə istifadə olunan invaziv prosedurdur.
Uşaq kardioloquna müraciət üçün əsas göstərişlər
Aşağıdakı hallarda uşağın uşaq kardioloqu tərəfindən qiymətləndirilməsi tövsiyə olunur:
- Pediatrik müayinə zamanı ürəkdə patoloji küyün aşkar edilməsi
• Fiziki fəaliyyət zamanı səbəbi izah olunmayan tez yorulma
• Nəfəs darlığı və ya sianozun müşahidə olunması
• Bayılma, başgicəllənmə və ya ürək ritm pozğunluğu epizodları
• Körpələrdə qidalanma çətinliyi və qeyri-kafi çəki artımı
• Ailə anamnezində anadangəlmə ürək xəstəliyi və ya erkən yaşda qəfil ürək ölümü hallarının mövcudluğu
• Uşağın idman fəaliyyətinə başlamazdan əvvəl profilaktik müayinə ehtiyacının yaranması
• Tez-tez təkrarlanan tənəffüs yolu infeksiyaları və ya inkişaf geriliyi
Valideynlərə tövsiyə edirəm ki, bu əlamətlərdən hər hansı biri müşahidə olunduqda vaxt itirmədən pediatr və ya uşaq kardioloquna müraciət etsinlər.
Statistik məlumatlar
- Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, hər il dünyada təxminən 1,35 milyon uşaq anadangəlmə ürək qüsuru ilə doğulur
• Anadangəlmə ürək xəstəlikləri bütün doğuşların təxminən 0,8–1%-də müşahidə olunur
• Uşaqlarda ürək xəstəlikləri erkən aşkar edildikdə sağ qalma göstəricisi son onilliklərdə əhəmiyyətli dərəcədə artmışdır
• İnkişaf etmiş ölkələrdə anadangəlmə ürək qüsurları olan uşaqların 85–90%-i yetkin yaşa qədər yaşaya bilir
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) tövsiyələri
ÜST və beynəlxalq pediatrik kardiologiya cəmiyyətləri aşağıdakı tədbirləri tövsiyə edir:
- Yenidoğulmuşlarda puls oksimetriya skrininqinin aparılması
• Risk qrupuna daxil olan hamilə qadınlarda fetal exokardioqrafiyanın icrası
• Uşaqlarda müntəzəm tibbi müayinələrin təşkili
• Anadangəlmə ürək qüsurları olan uşaqların uzunmüddətli kardioloji nəzarətdə saxlanılması
• Valideynlərin ürək xəstəliklərinin erkən əlamətləri barədə maarifləndirilməsi
Nəticə
Uşaqlarda ürək xəstəlikləri erkən mərhələdə aşkar edildikdə müalicə nəticələri əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşır və ağırlaşmaların inkişaf riski azalır. Buna görə uşaqlarda ürək patologiyalarının vaxtında diaqnostikası, müntəzəm tibbi nəzarət və zəruri hallarda ixtisaslaşmış tibbi yardımın göstərilməsi pediatrik sağlamlığın qorunmasında əsas prioritetlərdən biri hesab olunur.
Profilaktik məqsədlə uşağın həyatının ilk ili ərzində ən azı bir dəfə uşaq kardioloqu tərəfindən müayinə olunması, sonrakı dövrlərdə isə məktəbəqədər yaşda, məktəbə başlayarkən və yeniyetməlik dövründə planlı kardioloji qiymətləndirmənin aparılması tövsiyə olunur.
İstifadə etdiyimiz əsas mənbələr
- World Health Organization (WHO) — Congenital heart diseases
- American Heart Association (AHA) — Heart Disease and Stroke Statistics
- European Society of Cardiology (ESC) — Guidelines for the management of congenital heart disease
- American Academy of Pediatrics (AAP) — Pediatric Cardiology Recommendations
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC) — Congenital Heart Defects Data and Statistics
Qeyd: Bu mətnin hazırlanmasında elmi mənbələrdən istifadə edilmiş və strukturlaşdırılması prosesində ChatGPT süni intellekt texnologiyasından yardımçı vasitə kimi istifadə olunmuşdur.