Öskürək, xırıltı və hərarət: Uşaqlarda bronxit nə zaman təhlükəli siqnaldır? Həkim Nərmin Əzizova
Uşaqlarda öskürək, xırıltılı tənəffüs və hərarət valideynlərin pediatra müraciət etməsinə səbəb olan ən geniş yayılmış şikayətlərdəndir. Xüsusilə payız-qış aylarında bu əlamətlərlə müşayiət olunan tənəffüs yolu infeksiyalarına daha çox rast gəlinir. Valideynlər arasında belə hallarda tez-tez “Uşağın bronxiti var”, “Bronxit ağciyərə düşə bilərmi?”, “Antibiotik vermək lazımdırmı?” kimi suallar yaranır.
Bəs bronxit nədir, bronxiolit və pnevmoniyadan nə ilə fərqlənir və hansı hallarda təhlükəli ola bilər?
Bronxit nədir?
Bronxit havanı ağciyərlərə daşıyan bronxların selikli qişasının iltihabıdır. İltihab nəticəsində bronxların divarında ödem yaranır, selik ifrazı artır və tənəffüs yollarının qıcıqlanması öskürəyə səbəb olur.
Uşaqlarda ən çox rast gəlinən forma kəskin bronxitdir. Əksər hallarda virus infeksiyaları nəticəsində yaranır və öz-özünə sağalır. Lakin öskürək digər əlamətlər aradan qalxdıqdan sonra da bir neçə həftə davam edə bilər.
Uşaqlarda bronxitin səbəbləri hansılardır?
Kəskin bronxitin əsas səbəbi respirator viruslardır. Bunlara rinovirus, influenza, paraqrip və digər tənəffüs yolu virusları daxildir.
Bundan əlavə, siqaret tüstüsü, hava çirkliliyi və müxtəlif qıcıqlandırıcı maddələr bronxların selikli qişasına mənfi təsir göstərə, öskürəyi gücləndirə bilər. Bakterial mənşəli infeksiyalar daha az rast gəlinir.
Bronxitin əsas əlamətləri
Bronxit zamanı ən çox müşahidə edilən əlamət öskürəkdir. Xəstəliyin əvvəlində öskürək quru ola, sonrakı günlərdə isə selikli xarakter ala bilər.
Digər əlamətlərə aşağıdakılar daxildir:
- Quru və ya bəlğəmli öskürək
- Burun axması və tutulması
- Yüngül və ya orta dərəcəli hərarət
- Sinədə narahatlıq hissi
- Halsızlıq və iştahanın azalması
- Bəzi uşaqlarda xırıltılı tənəffüs
Vacib məqam: Bəlğəmin sarı və ya yaşıl rəngdə olması infeksiyanın mütləq bakterial mənşəli olduğunu göstərmir və təkbaşına antibiotik təyin edilməsinə əsas vermir.
Bronxit və bronxiolit eyni xəstəlikdirmi?
Valideynlər arasında bronxit və bronxiolit anlayışları tez-tez qarışdırılır.
- Bronxit əsasən böyük və orta çaplı bronxların iltihabıdır.
- Bronxiolit isə daha kiçik tənəffüs yollarının — bronxiolların iltihabı ilə xarakterizə olunur.
Bronxiolit xüsusilə 2 yaşadək uşaqlarda, daha çox həyatın ilk ilində müşahidə edilir. Əsas törədicilərdən biri respirator sinsitial virusdur (RSV). Bronxiolit zamanı öskürəklə yanaşı sürətli tənəffüs, xırıltı, döş qəfəsində çəkilmələr və qidalanmanın azalması müşahidə edilə bilər.
Xüsusilə vaxtından əvvəl doğulmuş körpələrdə, kiçik yaşlı uşaqlarda və yanaşı ürək-ağciyər xəstəlikləri olanlarda bronxiolit daha ağır keçə bilər.
Bronxit və pnevmoniya arasında hansı fərqlər var?
Bronxit bronxların iltihabı olduğu halda, pnevmoniya ağciyər toxumasının infeksion iltihabıdır.
Bronxitdə adətən öskürək ön planda olur və uşağın ümumi vəziyyəti nisbətən qənaətbəxş qala bilər. Pnevmoniyada isə öskürəklə yanaşı sürətli nəfəsalma, tənəffüs çətinliyi, hərarət, halsızlıq və qidalanmanın azalması müşahidə edilə bilər.
Lakin pnevmoniya hər zaman yüksək hərarətlə müşayiət olunmur. Xüsusilə körpələrdə xəstəlik qeyri-spesifik əlamətlərlə də özünü göstərə bilər. Bu səbəbdən yalnız öskürəyin xarakterinə və ya hərarətin səviyyəsinə əsasən bronxitlə pnevmoniyanı fərqləndirmək mümkün deyil.
Bronxit diaqnozu necə qoyulur?
Kəskin bronxitin diaqnozu əsasən klinik müayinə əsasında qoyulur. Pediatr uşağın ümumi vəziyyətini, tənəffüs tezliyini, ağciyərlərin auskultativ göstəricilərini və digər klinik əlamətləri qiymətləndirir.
Sadə, ağırlaşmamış kəskin bronxit zamanı rutin qan analizləri və döş qəfəsinin rentgen müayinəsi adətən tələb olunmur. Pnevmoniyadan, digər ağır infeksiyalardan və ya yanaşı xəstəliklərdən şübhələnildikdə əlavə müayinələr aparıla bilər.
Bronxit zamanı antibiotik lazımdırmı?
Valideynlərin ən çox verdiyi suallardan biri budur.
Kəskin bronxitin əksər halları (təxminən 85–90%-dən çoxu) virus mənşəlidir və antibiotik müalicəsi tələb etmir. Antibiotiklər viruslara təsir göstərmir. Onların əsassız istifadəsi əlavə təsirlərə və antibiotiklərə qarşı davamlılığın (rezistentliyin) artmasına səbəb ola bilər.
Antibiotik müalicəsi yalnız həkim tərəfindən bakterial infeksiya və ya antibiotik tələb edən başqa bir diaqnoz müəyyən edildikdə təyin olunur.
Eyni zamanda, bronxit diaqnozu qoyulmuş hər uşağa inhalyasiya, bronxgenişləndirici preparatlar və ya kortikosteroidlər vermək düzgün deyil. Bu müalicələrin tətbiqi uşağın klinik vəziyyətindən və yanaşı xəstəliklərdən asılıdır.
Uşaqlarda inhalyasiya nə zaman lazım deyil?
Valideynlər arasında öskürək və xırıltı zamanı inhalyasiyanın mütləq lazım olduğu barədə yanlış təsəvvür mövcuddur. Halbuki hər öskürək və xırıltı inhalyasiya müalicəsi tələb etmir.
İnhalyasiya dərmanın tənəffüs yollarına çatdırılma üsuludur. Onun tətbiqi uşağın yaşına, diaqnozuna və klinik vəziyyətinə əsasən müəyyən edilməlidir.
Hansı hallarda inhalyasiya dərmanları rutin tövsiyə edilmir?
- Sadə virus mənşəli kəskin bronxitdə: Bronxospazm və ya yanaşı astma olmadıqda salbutamol kimi bronxgenişləndirici preparatların rutin istifadəsi tövsiyə edilmir.
- Kəskin bronxiolitdə: Xüsusilə 2 yaşadək uşaqlarda rast gəlinən bronxiolit zamanı beynəlxalq klinik protokollara əsasən salbutamol və digər beta-2 aqonistlər, həmçinin inhalyasion kortikosteroidlər rutin müalicə kimi tövsiyə edilmir.
- Adi soyuqdəymə və burun axması zamanı: Yalnız burun tutulması və yüngül öskürək nebulayzerlə dərman istifadəsinə göstəriş deyil.
Bəs inhalyasiya nə zaman lazım ola bilər? Bronxospazm, astma tutması və bəzi digər tənəffüs yolu xəstəliklərində həkim inhalyasiya yolu ilə dərman müalicəsi təyin edə bilər. Məsələn, krup zamanı müəyyən klinik hallarda nebulayzerlə adrenalin tətbiq olunur.
Valideynlər bilməlidirlər ki, nebulayzerin olması hər respirator infeksiyada ondan istifadə edilməli olduğu anlamına gəlmir. Lazımsız dərman istifadəsi əlavə təsirlərə səbəb ola və düzgün diaqnozun qoyulmasını gecikdirə bilər.
Ev şəraitində valideynlər nə etməlidirlər?
Uşağın ümumi vəziyyəti qənaətbəxşdirsə və həkim evdə müşahidəni uyğun hesab edibsə, əsas məqsəd uşağın rahatlığını təmin etmək və maye qəbulunu qorumaqdır:
- Uşağa yaşına uyğun kifayət qədər maye verilməlidir.
- İstirahət üçün şərait yaradılmalı və otaq mütəmadi havalandırılmalıdır.
- Burun tutulması zamanı fizioloji məhlullardan (izotonik dəniz suyu/duzlu su) istifadə edilə bilər.
- Bir yaşdan böyük uşaqlarda bal öskürəyin yüngülləşməsinə kömək edə bilər. Bir yaşdan kiçik körpələrə isə botulizm riski səbəbindən bal vermək olmaz.
- Kiçik yaşlı uşaqlara həkim tövsiyəsi olmadan öskürək siropları və kombinə edilmiş soyuqdəymə preparatları verilməməlidir.
Hansı əlamətlər təhlükəlidir?
Aşağıdakı hallarda təcili tibbi qiymətləndirmə tələb olunur:
- Uşağın nəfəs almaqda ciddi çətinlik çəkməsi və ya təngənəfəslik
- Döş qəfəsində nəzərəçarpan çəkilmələr (qabırğaarası sahələrin və ya sinənin içəri batması)
- Dodaqlarda və ya dildə göyərmə (sianoz)
- Nəfəsalmada fasilələrin (apnoe) yaranması
- Uşağın oyadılmasının çətinləşməsi və ya həddindən artıq süstlük
- Maye qəbul edə bilməməsi və susuzlaşma əlamətləri
- 3 aydan kiçik körpədə 38°C və daha yüksək hərarətin olması
Bronxitin qarşısını necə almaq olar?
Respirator infeksiyadan qorunmaq üçün əl gigiyenasına riayət etmək, xəstə şəxslərlə yaxın təması məhdudlaşdırmaq, qapalı məkanları havalandırmaq və uşaqları siqaret tüstüsündən qorumaq vacibdir.
Yaşa uyğun profilaktik peyvəndlərin (qrip, pnevmokok və s.) vaxtında aparılması da bəzi respirator infeksiyaların və onların ağırlaşmalarının qarşısının alınmasında mühüm rol oynayır.
Nəticə
Uşaqlarda kəskin bronxit əksər hallarda virus mənşəli olub, dəstəkləyici müalicə ilə sağalır. Lakin hər öskürək bronxit, hər xırıltı isə antibiotik və ya inhalyasiya tələb edən vəziyyət deyil.
Əsas məsələ öskürəyin nə qədər güclü olması deyil, uşağın ümumi vəziyyətinin, tənəffüsünün və qidalanmasının necə olmasıdır. Vaxtında pediatrik qiymətləndirmə həm ağır xəstəliklərin erkən aşkarlanmasına, həm də lazımsız müalicələrin qarşısının alınmasına kömək edir.
İstifadə olunmuş əsas beynəlxalq mənbələr və rəsmi veb-saytlar:
- Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST / WHO):
- www.who.int/publications/i/item/9789241548373 (Pocket Book of Hospital Care for Children)
- Amerika Pediatriya Akademiyası (AAP):
- www.pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25349312/ (Clinical Practice Guideline: Diagnosis, Management, and Prevention of Bronchiolitis in Children)
- Milli Səhiyyə və Qulluq Mükəmməlliyi İnstitutu (NICE):
- www.nice.org.uk/guidance/ng9 (Bronchiolitis in children: diagnosis and management)
- Cochrane Kitabxanası və Sübutlu Tibb Bazaları:
- www.cochrane.org/evidence/CD000245_antibiotic-treatment-people-acute-bronchitis (Antibiotic treatment for people with acute bronchitis)
- Epidemioloji məlumatlar: Uşaqlarda kəskin bronxit hallarının 90%-ə qədəri virus mənşəlidir; 2 yaşadək uşaqlarda aşağı tənəffüs yolu infeksiyalarının və bronxiolitin əsas səbəbi (50–80% hallarda) Respirator Sinsitial Virusdur (RSV).
Redaktə qeydi: Mətn müəllifin gündəlik klinik təcrübəsi, beynəlxalq tibbi mənbələr və Gemini AI texnologiyasının dil, dilçilik və struktur redaktəsi dəstəyi ilə hazırlanmışdır.