Autizm: neyroinkişaf pozuntusu və əsas əlamətləri. Həkim Nərmin Əzizova

Autizm spektr pozuntusu (ASP) fərdin sosial ünsiyyət, davranış və maraq sahələrinə təsir edən neyroinkişaf pozuntusudur. Bu vəziyyət adətən həyatın ilk illərində özünü göstərir və ömür boyu davam edə bilər. Autizm “spektr” kimi təsnif edilir, çünki simptomların sayı və intensivliyi hər fərddə fərqli ola bilər.

Autizm xəstəlik deyil, fərdin dünyanı necə qavradığını və onunla necə qarşılıqlı əlaqədə olduğunu fərqləndirən inkişaf xüsusiyyətidir.

Autizmin yayılması və qlobal statistika

Autizm spektr pozuntusu dünya üzrə artan diqqət tələb edən ictimai sağlamlıq məsələlərindən biridir.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatına görə hər 100 uşaqdan təxminən 1-i autizm spektr pozuntusu ilə yaşayır (WHO, 2023).

Mütəxəssislərin qiymətləndirmələrinə əsasən autizm spektr pozuntusu dünyada təxminən 70 milyon insanı əhatə edir ki, bu da qlobal əhalinin təxminən 1 faizinə bərabərdir.

ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzinin məlumatına görə hər 36 uşaqdan 1-də ASP diaqnozu qoyulur. Autizm diaqnozu adətən 4–5 yaş ətrafında qoyulsa da, inkişaf fərqlilikləri daha erkən müşahidə edilə bilər.

Avropada təxminən 5 milyon insan autizm spektr pozuntusu ilə yaşayır (Autism-Europe, 2022).

Autizm oğlanlarda qızlara nisbətən təxminən 4 dəfə daha tez-tez rast gəlinir.

Azərbaycanda autizm

Azərbaycanda ASP ilə bağlı rəsmi statistik məlumatlar məhduddur. Lakin dövlət qurumları və ictimai təşəbbüslər erkən müdaxilə və maarifləndirmə proqramlarını təşviq edirlər.

Rəsmi qeydiyyat məlumatlarına görə ölkədə minlərlə autizmli uşaq mövcuddur. Qeyri-rəsmi məlumatlara əsasən isə Azərbaycanda təxminən 5 min nəfərə yaxın autizmli şəxs olduğu bildirilir.

Mütəxəssislər diaqnoz qoyulmayan halları nəzərə alaraq real rəqəmlərin daha yüksək ola biləcəyini vurğulayırlar.

Erkən diaqnostika və ixtisaslaşmış yardım mərkəzlərinin sayı hələ də məhduddur. Bakı şəhərində və bəzi bölgələrdə resurs mərkəzləri fəaliyyət göstərsə də inklüziv təhsil imkanlarının genişləndirilməsinə ehtiyac duyulur.

Autizmin əsas əlamətləri

ASP fərqli simptomlarla təzahür etsə də, əsas əlamətlər üç qrupda toplanır.

Sosial ünsiyyətdə çətinliklər

• göz təması qurmaqda çətinlik
• empati və duyğuları anlamaqda çətinlik
• sosial qaydalara uyğun davranmamaq
• qarşılıqlı söhbətdə çətinlik

Təkrarlanan davranışlar və məhdud maraqlar

• eyni hərəkətləri təkrar etmək
• müəyyən mövzulara həddindən artıq maraq
• rutinlərə güclü bağlılıq
• dəyişikliklərə narahat reaksiya

Sensor xüsusiyyətlər

• səs, işıq və toxunuşa həddindən artıq həssaslıq
• ağrı və temperatur hissinə zəif reaksiya
• qeyri-adi sensor davranışlar

Erkən xəbərdaredici əlamətlər (0–3 yaş)

Autizmin erkən əlamətlərini vaxtında fərq etmək erkən müdaxilə üçün çox vacibdir.

0–12 ay

• adını çağıranda reaksiya verməmək
• göz təmasının az olması
• sosial gülümsəmənin zəifliyi
• üz ifadələrinə marağın azlığı

12–18 ay

• jest və işarələrdən istifadə etməmək
• diqqəti valideynlə paylaşmamaq
• səsləri təkrarlamamaq
• insanlardan çox əşyalara fokuslanmaq

18–24 ay

• söz ehtiyatının çox məhdud olması
• oyuncaqlarla təkrarlanan şəkildə oynamaq
• təqlid davranışının azlığı
• adı çəkilən əşyaya baxmamaq

24–36 ay

• iki sözlü ifadələrin olmaması
• digər uşaqlarla oyun qurmamaq
• rutinin dəyişməsinə güclü narahatlıq
• təkrarlanan qeyri-adi hərəkətlər

Bu əlamətlərdən bir neçəsi müşahidə olunursa, mütəxəssisə müraciət etmək tövsiyə olunur.

Autizmin səbəbləri

ASP-nin dəqiq səbəbi məlum deyil. Tədqiqatlar genetik və ətraf mühit faktorlarının birlikdə rol oynadığını göstərir.

• genetik dəyişikliklər və irsi meyillilik
• hamiləlik dövründə bəzi risk faktorları
• ətraf mühit təsirləri
• erkən inkişaf prosesində fərqliliklər

Miflər və həqiqətlər

Autizm haqqında yanlış inanclar diaqnostika və dəstəyə mane ola bilər.

Mif: Autizm peyvəndlərdən yaranır
Həqiqət: Elmi tədqiqatlar belə əlaqə olmadığını sübut edir.

Mif: Autizmli uşaqlar emosiyasızdır
Həqiqət: Onlar emosiyaları hiss edir, lakin ifadə etməkdə çətinlik çəkə bilərlər.

Mif: Autizm pis valideynlik nəticəsidir
Həqiqət: Autizm neyroinkişaf xüsusiyyətidir və valideyn davranışı ilə bağlı deyil.

Mif: Autizmli insanlar ünsiyyət qura bilməz
Həqiqət: Alternativ ünsiyyət üsulları ilə effektiv ünsiyyət mümkündür.

Mif: Autizm yalnız uşaqlıq dövründə mövcuddur
Həqiqət: Autizm ömürboyu davam edir.

Mif: Autizmli hər kəs eynidir
Həqiqət: Hər fərdin ehtiyacları və bacarıqları fərqlidir.

Mif: Autizmli uşaqlar öyrənə bilməz
Həqiqət: Uyğun dəstək ilə akademik və sosial inkişaf mümkündür.

Diaqnostika və müdaxilə

ASP diaqnostikası kliniki müşahidə, valideyn məlumatları və inkişaf testləri əsasında aparılır. Bu proses uşaq psixoloqları, nevroloqlar və digər mütəxəssislər tərəfindən həyata keçirilir.

Autizm əlamətləri adətən 2–3 yaşda daha aydın görünür. Erkən inkişaf fərqliliklərinin vaxtında aşkarlanması müdaxilənin effektivliyini əhəmiyyətli dərəcədə artırır.

Effektiv müdaxilə üsulları:

• tətbiqi davranış analizi (ABA terapiyası)
• ünsiyyət və dil terapiyası
• fərdi təhsil planları
• sosial bacarıq məşqləri
• valideyn və müəllim təlimləri

Erkən müdaxilə uşağın inkişaf potensialını əhəmiyyətli dərəcədə artırır.

Autizmli fərdlərin güclü tərəfləri

Autizm yalnız çətinliklərlə deyil, həm də unikal qabiliyyətlərlə müşayiət oluna bilər.

• detallara yüksək diqqət
• güclü yaddaş
• sistemli və məntiqi düşünmə
• müəyyən mövzular üzrə dərin bilik
• vizual düşünmə bacarıqları
• dürüstlük və qaydalara sadiqlik
• məsuliyyətlilik və rutinlərə uyğunlaşma
• analitik və texniki sahələrdə yüksək potensial

Uyğun mühit və dəstək bu güclü tərəflərin inkişafına kömək edir.

Autizmli fərdlərə dəstək

Autizmli şəxslərin cəmiyyətə inteqrasiyası üçün aşağıdakılar vacibdir:

• erkən və fərdi təhsil proqramları
• sosial bacarıqların inkişaf qrupları
• məktəbdə dəstəkçi mütəxəssislərin iştirakı
• valideyn və müəllim təlimləri
• inklüziv təhsil mühiti
• iş və sosial həyata adaptasiya proqramları

Nəticə

Autizm fərdin dünyanı fərqli qavrama və qarşılıqlı əlaqə qurma formasıdır. Erkən diaqnostika, fərdi yanaşma və davamlı dəstək sayəsində autizm spektr pozuntusu ilə yaşayan insanlar öz potensiallarını reallaşdıra, təhsil ala və cəmiyyət həyatında fəal iştirak edə bilərlər.

Ədəbiyyat və istinadlar

1. World Health Organization (2023). Autism spectrum disorders – Key facts
2. CDC (2023). Data and statistics on autism spectrum disorder
3. Autism-Europe AISBL (2022). Autism in Europe
4. UNICEF (2021). Children with disabilities
5. Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi — tehsil.gov.az
6. az. Dünyada 70 milyon, Azərbaycanda minlərlə insanın xəstəliyi: autizm nədir?
   https://pediatriya.az/dunyada-70-milyon-azerbaycanda-5000-neferin-xesteliyi-autizm-nedir/