Ana südü çatışmazlığı: həqiqi azlıq, yoxsa yanlış təsəvvür? — Pediatriya.az
Həkim Nərmin Əzizova, K.Y. Fərəcova adına Elmi-Tədqiqat Pediatriya İnstitutunun Yenidoğulmuşların reanimasiya və intensiv terapiya şöbəsinin həkim-neonatoloqu; Azərbaycan Tibb Universitetinin I uşaq xəstəlikləri kafedrasının assistenti; Pediatriya.az portalının təsisçisi

Ana südü körpənin sağlam böyüməsi və inkişafı üçün ən uyğun qidadır. O, körpənin qida ehtiyaclarını ödəməklə yanaşı, immun sisteminin formalaşmasına və müxtəlif infeksiyalardan qorunmasına mühüm töhfə verir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) həyatın ilk 6 ayında yalnız ana südü ilə qidalanmanı, daha sonra isə uyğun əlavə qidalarla birlikdə ana südünün 2 yaşa qədər və daha uzun müddət davam etdirilməsini tövsiyə edir (ÜST, 2023).
Pediatriya.az portalında mövcud olan “Ana südü” bölməsində ana südünün unikal faydaları, digər qidalar və süni qarışıqlarla müqayisədə üstünlükləri barədə ətraflı məlumatlar təqdim olunmuşdur. Lakin gündəlik klinik təcrübəmizdə və valideynlərin müraciətlərində ən çox rast gəlinən, həmçinin rəqəmsal platformalarda və süni intellekt axtarışlarında tez-tez sual doğuran əsas mövzulardan biri məhz süd çatışmazlığı narahatlığıdır. Aparılan klinik araşdırmalar göstərir ki, doğuşdan sonrakı ilk həftələrdə anaların təxminən %70-ə qədəri südünün körpəyə kifayət etmədiyi narahatlığını yaşayır, lakin əslində bu halların böyük əksəriyyətində laktasiya fizioloji olaraq normal səviyyədədir (Pediatrics, 2024; Breastfeeding Medicine, 2025).
Bununla belə, doğuşdan sonrakı dövrdə anaların ən çox narahat olduğu məsələlərdən biri südün körpəyə kifayət edib-etməməsidir. Körpənin tez-tez əmizdirilmək istəməsi, əmizdirmədən sonra ağlaması, döşlərin əvvəlki kimi dolğun hiss edilməməsi və ya südsağanla az miqdarda süd sağılması bəzən süd çatışmazlığı kimi qiymətləndirilir. Halbuki bu əlamətlər təkbaşına ana südünün az olduğunu göstərmir.
Ana südünün həqiqətən az istehsal olunması ilə ananın südünün kifayət etmədiyini düşünməsi fərqli vəziyyətlərdir. Bundan əlavə, bəzi hallarda süd istehsalı normal olsa da, körpə onu döşdən kifayət qədər qəbul edə bilmir. Bu səbəbdən ana südü çatışmazlığına şübhə yarandıqda həm ananın sağlamlıq vəziyyəti, həm də körpənin qidalanması birlikdə qiymətləndirilməlidir.
Ana südünün azalmasının əsas səbəbləri hansılardır?
Ana südünün az istehsal olunması və ya körpə tərəfindən kifayət qədər qəbul edilməməsi müxtəlif amillərlə əlaqəli ola bilər. Bu amilləri üç əsas qrupa bölmək mümkündür:
- Anaya aid səbəblər
- Körpəyə aid səbəblər
- Ana və körpəyə birlikdə aid olan səbəblər
- Anaya aid səbəblər
Süd ifrazının gec başlaması
Doğuşdan sonra süd istehsalının nəzərəçarpacaq dərəcədə artması (laktogenezin ikinci mərhələsi) adətən ilk 48–72 saat ərzində baş verir. Bu prosesin 72 saatdan çox gecikməsi gecikmiş laktogenez adlandırılır və aşağıdakı vəziyyətlərlə əlaqəli ola bilər:
- Piylənmə və insulin rezistentliyi
- Polikistik yumurtalıq sindromu (PCOS)
- Hamiləlik dövründə hipertenziv pozğunluqlar
- İlk dəfə ana olmaq
- Qeysəriyyə əməliyyatı ilə doğuş
- Doğuşdan sonra uşaqlıqda plasenta toxumasının qalması
- Doğuş zamanı ağır qanaxma və nadir hallarda hipofiz vəzinin zədələnməsi (Şihan sindromu)
Bu risk amillərinin mövcudluğu hər zaman süd çatışmazlığının yaranacağı demək deyil, lakin əmizdirmənin ilk günlərində anaya əlavə dəstək tələb oluna bilər.
Hormonal və endokrin pozğunluqlar
Ana südünün istehsalı müxtəlif hormonların, xüsusilə prolaktin və oksitosinin iştirakı ilə tənzimlənir. Qalxanabənzər vəzinin funksiyasının zəifləməsi (hipotireoz), insulin rezistentliyi və digər endokrin pozğunluqlar süd istehsalına mənfi təsir göstərə bilər. Əmizdirmə texnikası düzgün olduğu halda süd istehsalı davamlı olaraq azdırsa, anada hormonal pozğunluqlar araşdırılmalıdır.
Süd vəzisinin anatomik xüsusiyyətləri və xəstəlikləri
Bəzi qadınlarda süd istehsalının məhdud olması süd vəzisinin quruluşu və ya əvvəllər keçirilmiş tibbi müdaxilələrlə əlaqəli olur. Əsas səbəblərə süd istehsal edən vəzi toxumasının kifayət qədər inkişaf etməməsi, süd vəzi üzərində aparılmış cərrahi əməliyyatlar və süd axarlarının zədələnməsi daxildir. Mastit zamanı yaranan ağrı və iltihab da əmizdirməni çətinləşdirə bilər, lakin mastit əksər hallarda əmizdirmənin tam dayandırılmasını tələb etmir.
Dərman preparatlarının təsiri
Bəzi dərman vasitələri süd istehsalını azalda bilər. Xüsusilə estrogen tərkibli hormonal preparatlar və burun tutulmasının müalicəsində istifadə olunan psevdoefedrin bu baxımdan diqqət tələb edir. Bəzi diuretiklərin və digər dərmanların təsiri isə onların növündən, dozasından və istifadə müddətindən asılıdır. Buna görə laktasiya dövründə istənilən dərmanın qəbulu həkimlə dəqiqləşdirilməlidir.
Yorğunluq, ağrı və psixoloji gərginlik
Doğuşdan sonrakı dövrdə yuxusuzluq, yorğunluq, ağrı və stress tez-tez müşahidə olunur. Güclü stress və ağrı oksitosin refleksinə (südün döşdən xaric olunmasına) müvəqqəti təsir göstərə bilər. Lakin bu hallar hər zaman süd istehsalının azaldığını göstərmir. Ananın emosional dəstəklənməsi, istirahəti və rahat mühitin yaradılması mühüm əhəmiyyət daşıyır.
- Körpəyə aid səbəblər
Bəzi hallarda ana kifayət qədər süd istehsal etsə də, körpə onu effektiv qəbul edə bilmir. Bu vəziyyət uzun müddət davam etdikdə döşdən südün tam boşalmaması nəticəsində süd istehsalı da tədricən azalır.
Vaxtından əvvəl doğulma (prematürlük)
Vaxtından əvvəl doğulmuş körpələrdə əmmə, udma və tənəffüs hərəkətlərinin koordinasiyası tam formalaşmaya bilər. Xüsusilə erkən gestasiya həftələrində doğulmuş körpələrdə effektiv əmizdirməni təmin etmək üçün fərdi qidalanma planı, zərurət olduqda sağılmış ana südü və mütəxəssis nəzarəti tələb olunur.
Nevroloji və sinir-əzələ pozğunluqları
Nevroloji inkişaf pozğunluqları, əzələ tonusunun zəifliyi və bəzi genetik sindromlar körpənin əmmə qabiliyyətinə təsir göstərir. Məsələn, Daun sindromlu bəzi körpələrdə əzələ hipotoniyası səbəbindən döşü düzgün tutmaq və effektiv əmmək çətinləşə bilər.
Dodaq və damaq yarıqları
Dodaq və xüsusilə damaq yarıqları olan körpələrdə döşdən süd qəbul etmək üçün lazım olan mənfi təzyiqin yaradılması çətin olur. Belə hallarda qidalanma anatomik xüsusiyyətlərə və körpənin funksional imkanlarına uyğun fərdiləşdirilməlidir.
Dilaltı bağın qısalığı (ankiloqlossiya)
Dilaltı bağın qısa və ya hərəkəti məhdudlaşdıran quruluşda olması bəzi körpələrdə döşü düzgün tutmağa mane ola bilər. Lakin hər dilaltı bağ qısalığı əmizdirmə problemi yaratmır və cərrahi müdaxilə tələb etmir. Qiymətləndirmə yalnız anatomik görünüşə deyil, dilin funksiyasına və əmizdirmənin effektivliyinə əsaslanmalıdır.
- Ana və körpəyə birlikdə aid olan səbəblər
Əmizdirməyə gec başlanması
ÜST ana və körpənin klinik vəziyyəti imkan verdikdə doğuşdan sonrakı ilk saat ərzində əmizdirməyə başlanmasını tövsiyə edir. Erkən başlanğıc süd istehsalını stimullaşdırır, gecikmə isə laktasiyanın formalaşmasını çətinləşdirə bilər.
Körpənin nadir və qeyri-effektiv əmizdirilməsi
Ana südünün istehsalı “tələb və təklif” prinsipi ilə tənzimlənir: süd döşdən nə qədər müntəzəm və effektiv xaric olunursa, istehsal da bir o qədər yaxşı qorunur. Körpənin nadir əmizdirilməsi, döşü düzgün tutmaması və ya əmizdirmənin vaxtından əvvəl dayandırılması südün azalmasına səbəb olur. Yenidoğulmuşlar həyatın ilk həftələrində adətən sutkada 8–12 dəfə, həm də saatla deyil, körpənin aclıq əlamətlərinə uyğun əmizdirilməlidir.
Ana və körpənin ayrılması
Doğuşdan sonra tibbi səbəblərdən (xüsusilə neonatal intensiv terapiya şöbəsində müalicə zamanı) ana və körpənin ayrı qalması birbaşa əmizdirməni çətinləşdirir. Belə hallarda süd istehsalını qorumaq üçün erkən və müntəzəm südsağma, anaya laktasiya dəstəyi və körpənin vəziyyəti imkan verdikdə birbaşa əmizdirməyə keçidin planlaşdırılması vacibdir.
Butulka ilə qidalanma zamanı yaranan çətinliklər
Bəzi körpələrdə butulkadan südün daha sürətli axmasına alışma nəticəsində döşdən əmmə çətinləşə bilər. Bununla belə, butulka istifadəsi hər körpədə problem yaratmır. Əsas məqsəd körpənin kifayət qədər qidalanmasını təmin etməklə yanaşı, ana südü ilə qidalanmanın davam etdirilməsini dəstəkləməkdir.
Ana südünün körpəyə kifayət etdiyini necə müəyyən etmək olar?
Südün yetərliliyini qiymətləndirmək üçün yalnız körpənin ağlamasına və ya əmizdirmə tezliyinə əsaslanmaq düzgün deyil. Ən mühüm göstərici körpənin yaşına uyğun çəki artımıdır. Bundan əlavə, aşağıdakı əlamətlər nəzərə alınır:
- Körpənin yaşına uyğun çəki dinamikası
- Sidik ifrazının kifayət qədər olması (təxminən 5-ci gündən etibarən kifayət qədər qidalanan körpələrdə adətən sutkada ən azı 6 yaş bez müşahidə edilir)
- Əmizdirmə zamanı effektiv əmmə və udmanın müşahidə edilməsi
- Körpənin ümumi vəziyyətinin qənaətbəxş olması
Yenidoğulmuşlarda doğuşdan sonrakı ilk günlərdə müəyyən qədər fizioloji çəki itkisi gözləniləndir. Lakin həddindən artıq çəki itkisi, doğum çəkisinin bərpasının gecikməsi və ya sonrakı dövrdə qeyri-kafi çəki artımı mütləq həkim qiymətləndirilməsi tələb edir.
Hansı hallar hər zaman süd çatışmazlığı demək deyil?
Bəzi fizioloji hallar analarda südün az olması barədə yanlış təsəvvür yarada bilər:
- Körpənin tez-tez əmizdirilmək istəməsi
- Axşam saatlarında daha narahat olması
- Döşlərin əvvəlki kimi dolğun hiss edilməməsi
- Südsağanla az miqdarda süd sağılması (südsağanla əldə edilən miqdar ananın ümumi süd istehsalını həmişə düzgün əks etdirmir)
- Körpənin böyümə sıçrayışları dövründə daha tez-tez qidalanmaq istəməsi
Ana südünün artırılması üçün nə etmək olar?
Ana südünün azlığından şübhələnildikdə ilk addım səbəbin dəqiq müəyyən edilməsidir. Süd istehsalının dəstəklənməsində aşağıdakı yanaşmalar mühüm rol oynayır:
- Körpənin döşü düzgün tutmasının və əmmə texnikasının qiymətləndirilməsi
- Körpənin tələbatına uyğun, tez-tez əmizdirilməsi
- Südün döşdən effektiv və müntəzəm xaric olunmasının təmin edilməsi
- Zərurət olduqda düzgün südsağma üsullarından istifadə
- Anada hormonal və digər tibbi problemlərin araşdırılması
- Körpənin çəki artımının və qidalanma vəziyyətinin izlənilməsi
- Anaya emosional və praktik əmizdirmə dəstəyinin göstərilməsi
Süd istehsalını artırmaq məqsədilə müxtəlif dərmanların, bitki tərkibli preparatların və qida əlavələrinin özbaşına istifadəsi tövsiyə edilmir. Hər hansı müalicədən əvvəl əmizdirmənin effektivliyi və mümkün tibbi səbəblər qiymətləndirilməlidir.
Nə zaman həkimə müraciət etmək lazımdır?
Aşağıdakı hallarda körpənin qidalanması həkim tərəfindən qiymətləndirilməlidir:
- Çəki artımının kifayət qədər olmaması
- Sidik ifrazının yaşa görə azalması
- Əmmənin zəif və ya qeyri-effektiv olması
- Körpənin qidalanma zamanı tez yorulması
- Həddindən artıq yuxululuq və qidalanmaq üçün çətin oyadılması
- Susuzlaşma əlamətlərinin müşahidə edilməsi
Xüsusilə yenidoğulmuşlarda qidalanma çatışmazlığı susuzlaşma, hiperbilirubinemiya və digər metabolik pozğunluqlarla nəticələnə bilər. Bu səbəbdən problemə şübhə yarandıqda tibbi qiymətləndirməni gecikdirmək olmaz.
Nəticə
Ana südünün kifayət qədər olmaması müxtəlif səbəblərlə əlaqəli ola bilər: bəzən problem süd istehsalının həqiqətən az olması, digər hallarda isə körpənin mövcud südü effektiv qəbul edə bilməməsidir. Bu səbəbdən qiymətləndirmə yalnız ananın süd istehsalına deyil, körpənin əmmə qabiliyyətinə, əmizdirmənin təşkilinə, çəki artımına və ümumi sağlamlıq vəziyyətinə əsaslanmalıdır.
Unutmayın: südün az olduğunu düşünmək onun həqiqətən az olması demək deyil. Düzgün qiymətləndirmə, vaxtında göstərilən tibbi və laktasiya dəstəyi bir çox halda ana südü ilə qidalanmanın uğurla davam etdirilməsinə kömək edir.
Redaktə qeydi: Mətn müəllifin gündəlik klinik təcrübəsi, beynəlxalq tibbi mənbələr və Gemini AI texnologiyasının dil, dilçilik və struktur redaktəsi dəstəyi ilə hazırlanmışdır.