Vaxtından əvvəl doğulan uşaqlar: ümumi məlumat və diqqət edilməli məqamlar. Həkim Nərmin Əzizova
Ümumi məlumat
Vaxtından qabaq doğulma — körpənin gözlənilən tarixdən ən azı 3 həftə əvvəl, yəni hamiləliyin 37-ci həftəsindən daha erkən dünyaya gəlməsidir. Belə körpələrin tibbi vəziyyəti onların doğulduqları həftəyə və bədən çəkisinə görə dəyişir. Körpə nə qədər erkən doğularsa, ağırlaşma riski bir o qədər yüksəlir.
Vaxtından əvvəl doğulan körpələr üç qrupa bölünür:
- 34–36 həftə: gec prematüre
- 32–34 həftə: orta prematüre
- 32 həftədən əvvəl: erkən prematüre
Vaxtından əvvəl doğulan körpələrin xüsusiyyətləri
Prematüre körpələrin xarakterik xüsusiyyətləri belə ola bilər:
- Bədənə nisbətən başın böyük görünməsi
- Piy qatının tam formalaşmaması
- “Lanugo” adlanan incə tüklərlə örtülü bədən
- Aşağı bədən temperaturu
- Tənəffüs çətinliyi və tənginəfəslik
- Əmmə və udma reflekslərinin zəifliyi
Bu xüsusiyyətlər səbəbindən prematüre körpələr həkim nəzarətində saxlanılmalıdır.
Vaxtından əvvəl doğulan körpələrdə müşahidə edilən ağırlaşmalar
İlk həftələrdə rast gəlinən ağırlaşmalar
- Tənəffüs problemləri
- Ürək və damar sistemi pozuntuları
- Beyin qanaması
- Temperaturun stabil saxlanmaması
- Həzm sisteminin zəif işi
- Qansızlıq və sarılıq
- Hipoglisemiya
- İmmun sisteminin zəifliyi
Sonrakı dövrlərdə rast gəlinə bilən ağırlaşmalar
- Serebral iflic
- Öyrənmə və danışıq çətinlikləri
- Görmə və eşitmə pozuntuları
- Dişlərin gec çıxması və mine problemləri
- Davranış və psixoloji çətinliklər
- Astma, metabolik pozuntular və qidalanma çətinlikləri
Vacib müayinələr və testlər
Prematüre körpələrdə aşağıdakı müayinələr mütləq aparılmalıdır:
- Tənəffüs və ürək monitorizasiyası
- Qan analizləri
- Ürək USM
- Beynin və daxili orqanların ultrasəsi
- Eşitmə testi
- Göz müayinəsi (retinopatiya üçün)
Nə zaman təcili həkimə müraciət edilməlidir?
- Qidalanmada çətinlik 30 dəqiqədən çox davam edirsə
- Körpə çox süstdür və reaksiya vermirsə
- Qol və ayaqlarda sərtlik və qeyri-normal hərəkətlər varsa
- Başını yalnız bir tərəfə çevirməyə meyllidirsə
- 3 aylığında başını saxlaya bilmirsə
- Bədənin bir tərəfi digərinə nisbətən daha aktivdirsə
Düzəldilmiş yaş (adjusted age) nədir?
Prematüre körpələrin inkişafı təqvim yaşına görə deyil, düzəldilmiş yaşa görə qiymətləndirilir.
Formula:
Doğuluş həftəsi + uşağın yaşadığı həftələr − 40
Məsələn: 30 həftədə doğulan və 20 həftəlik olan körpənin düzəldilmiş yaşı:
30 + 20 − 40 = 10 həftə (2.5 ay)
Prematüre körpələr 2–3 yaşa qədər düzəldilmiş yaşla dəyərləndirilməlidir.
Həkim nəzarəti cədvəli
- Xəstəxanadan çıxdıqdan 7–10 gün sonra
- Düzəldilmiş 1 ay
- İlk 3 ayda ən azı bir dəfə
- 6, 9, 12, 18 və 24 ay
- 3 yaş, 5–6 yaş və 12 yaş
Vaxtından əvvəl doğuşun səbəbləri və risk faktorları
Prematüre doğuşa təsir edən başlıca faktorlar:
- Ana xəstəlikləri (diabet, hipertoniya, infeksiyalar)
- Çoxdöllü hamiləlik
- Stress və ağır fiziki fəaliyyət
- Siqaret, spirt və narkotik maddələr
- Ana yaşının çox gənc və ya böyük olması
- Keçmiş prematüre doğuşlar
Risk faktorlarının erkən aşkarlanması ağırlaşmaları azalda bilər.
Qidalanma
Prematüre körpələrin qidalanması xüsusi yanaşma tələb edir:
- Ana südü ən ideal qidadır
- Süd gücləndiricilərindən istifadə edilə bilər
- Zondla və ya mərhələli qidalanma tətbiq oluna bilər
- Çəkidə artım və maye balansı yaxından izlənir
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (WHO) prematüre körpələrdə ana südünü prioritet tövsiyə edir.
Evdə qulluq
Xəstəxanadan sonra ev şəraitində:
- Temperatur 22–24°C olmalıdır
- Gigiyenaya maksimum diqqət göstərilməlidir
- Qonaq qəbulunun məhdudlaşdırılması tövsiyə olunur
- Körpə infeksiyalardan qorunmalıdır
Psixoloji dəstək və emosional yük
Prematüre doğuş valideynlər üçün emosional cəhətdən çətin ola bilər.
- Dəri-dəri təması
- Ana-körpə bağının gücləndirilməsi
- Psixoloji dəstək və ailədaxili yardım
böyük əhəmiyyət daşıyır.
Erkən inkişaf və stimulasiya
- Qarınüstü məşqlər (“tummy time”)
- Sensor stimulyasiya (səslər, toxunuş, işıq)
- Sadə hərəkət məşqləri
Bu üsullar körpənin motor və kognitiv inkişafını dəstəkləyir.
Peyvəndləmə
Prematüre körpələr peyvəndlərini təqvimə uyğun almalıdırlar.
Bəzi hallarda RSV profilaktikası əlavə oluna bilər.
Prematüre və termin körpələrin inkişafı
Prematüre uşaqların inkişafı düzəldilmiş yaşa görə qiymətləndirilir.
Adətən 2–3 yaşdan sonra inkişaf fərqləri azalır.
Müasir müalicə metodları
Neonatal reanimasiyada tətbiq olunan müasir üsullar:
- CPAP
- Surfaktant terapiyası
- Parenteral qidalanma
- Fototerapiya
- İnkişafyönümlü baxım
Bu müdaxilələr körpələrin sağ qalma şansını artırır.
Kanguru metodu
Dəri-dəri təması (“kanguru qayğısı”) temperaturu sabit saxlayır, tənəffüsü yaxşılaşdırır, ana südünü artırır və körpənin inkişafını sürətləndirir. WHO tərəfindən güclü şəkildə tövsiyə olunur.
Dünya statistikaları və WHO məlumatları
- Dünyada hər il 15 milyon prematüre doğuş olur (11%).
- Prematüre doğuş 5 yaşadək uşaq ölüm səbəblərinin əsas səbəblərindəndir.
- WHO erkən müdaxilə, ana südü, kanguru metodu və mütəmadi nəzarəti əsas müdaxilə kimi göstərir.
Vaxtından əvvəl doğulan körpələr daha yüksək tibbi risk daşısalar da, müasir tibbi yanaşmalar, vaxtında müdaxilə və düzgün həkim nəzarəti onların sağlam inkişafı üçün geniş imkanlar yaradır. Ailələr üçün bu dövr çətin ola bilər, lakin dəstək, maariflənmə və doğru qayğı nəticələri əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırır.
Pediatriya.az olaraq prematüre körpələrlə bağlı biliklərini artırmaq istəyən valideynlərə “The Premature Baby Book” kitabını tövsiyə edirik — sadə dil və praktiki məsləhətlərlə doludur. Elmi yanaşma axtaranlar üçün Cambridge Medicine seriyasından “Preterm Birth: Causes, Prevention and Treatment” faydalıdır. Türk dilində oxumaq istəyən valideynlərə Dr. Başak Tezelin “Prematüre Bebek Bakımı” kitabını və emosional dəstək baxımından “Erken Doğan Bebekler İçin Anne-Baba Rehberi” kitabını məmnuniyyətlə tövsiyə edirik.
Nərmin Əzizova, K.Y.Fərəcova adına Elmi-Tədqiqat Pediatriya İnstitutunun Yenidoğulanların Reanimasiya və İntensiv Terapiya şöbəsinə həkim-neonatoloqu, Pediatriya.az saytının təsisçisi