Uşaqlarda qoturluq: əlamətləri, yoluxma yolları və müalicəsi. Həkim Nərmin Əzizova

Uşaqlarda qoturluq: əlamətləri, yoluxma yolları və müalicəsi

Uşağınız xüsusilə gecələr güclü qaşınmadan şikayət edirsə, dərisində xırda səpkilər yaranıbsa və ailənin digər üzvlərində də oxşar əlamətlər müşahidə olunursa, bunun səbəbi qoturluq ola bilər.

Qoturluq — Sarcoptes scabiei var. hominis adlı mikroskopik parazitin (gənənin) dərinin səthi qatında tunellər açması nəticəsində yaranan, yoluxucu və güclü qaşınma ilə müşayiət olunan parazitar dəri xəstəliyidir.

Qoturluq dünyada nə qədər yayılıb?

Qoturluq bütün yaş qruplarında rast gəlinən və dünyada geniş yayılmış xəstəlikdir.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) məlumatına görə, dünyada istənilən vaxt 200 milyondan çox insan qoturluqdan əziyyət çəkir. İl ərzində isə 400 milyondan çox yoluxma hadisəsinin baş verdiyi qiymətləndirilir. Qoturluq ÜST tərəfindən laqeyd qalınmış tropik xəstəliklər qrupuna daxil edilib.

Xəstəlik xüsusilə uşaqlar arasında geniş yayılıb. Əhalinin sıx yaşadığı, sosial-iqtisadi imkanların və tibbi xidmətlərə çıxışın məhdud olduğu bölgələrdə daha çox rast gəlinir.

Qoturluq uşaqlara necə yoluxur?

Qoturluq əsasən yoluxmuş şəxslə uzunmüddətli, birbaşa dəri təması nəticəsində yayılır. Təxminən 15–20 dəqiqəlik yaxın təmas yoluxma üçün kifayət edə bilər. Lakin bu müddət mütləq sərhəd deyil və yoluxma riski təmasın xüsusiyyətlərindən asılıdır.

Eyni yataqda yatmaq, uşağı uzun müddət qucaqda saxlamaq və yaxın fiziki təmas yoluxma riskini artırır. Daha nadir hallarda xəstə şəxsin istifadə etdiyi paltar, dəsmal və yataq dəstləri vasitəsilə də yoluxma mümkündür.

Vacib məqam: Qoturluq şəxsi gigiyenanın zəif olması demək deyil. Təmizliyə diqqət edən uşaqlar da bu xəstəliyə yoluxa bilərlər.

İlk yoluxmadan sonra əlamətlərin yaranması 4–8 həftə çəkə bilər. Bu müddətdə uşaqda qaşınma olmasa belə, xəstəliyi başqalarına ötürə bilər.

Uşaqlarda qoturluq hansı əlamətlərlə özünü göstərir?

Qoturluğun klinik əlamətləri parazitin dəridə yerləşməsi və orqanizmin ona, yumurtalarına və ifrazat məhsullarına qarşı inkişaf etdirdiyi həssaslıq reaksiyası nəticəsində yaranır.

Ən xarakterik əlamət gecələr və bədən isindikdə güclənən qaşınmadır. Qaşınma uşağın yuxusunu poza, narahatlığa və əsəbiliyə səbəb ola bilər.

Dəridə aşağıdakı dəyişikliklər müşahidə edilə bilər:

• Nöqtəvari səpkilər: Dəri səthindən qabarmış xırda qırmızı düyüncüklər (papulalar).
• Mayeli qabarcıqlar: Bəzən içərisi maye ilə dolu kiçik qabarcıqlar (vezikulalar).
• Tunel izləri: Parazitin dərinin səthi qatında açdığı, adətən bir neçə millimetr uzunluğunda, nazik, qıvrımlı, boz-ağ rəngli xətlər.
• Qaşıntı izləri: Davamlı qaşınma nəticəsində yaranan cızıqlar və dəri zədələnmələri.

Tunel izləri qoturluq üçün çox xarakterik olsa da, hər xəstədə aydın görünməyə bilər.

Səpkilər daha çox harada yaranır?

Böyük uşaqlarda və yeniyetmələrdə səpkilər əsasən barmaq aralarında, biləklərdə, dirsək büküşlərində, qoltuqaltında, qarın, bel və qasıq nahiyəsində müşahidə olunur.

Körpələrdə və azyaşlı uşaqlarda isə xəstəlik fərqli görünə bilər. Səpkilər başın tüklü hissəsində, üzdə, boyunda, ovuc içlərində və ayaqaltında da yarana bilər. Bəzən irinli qabarcıqlar (pustulalar) və daha iri düyüncüklər müşahidə olunur. Danışa bilməyən körpələrdə qaşınma özünü davamlı narahatlıq, ağlama və yuxu pozğunluğu ilə göstərə bilər.

Qoturluğun ağır forması varmı?

Bəli. Nadir hallarda qabıqlı qoturluq (Norveç qoturluğu) adlanan ağır forma inkişaf edə bilər.

Bu forma xüsusilə immun sistemi zəifləmiş şəxslərdə rast gəlinir və dəridə qalın, qabıqlı, pulcuqlanan sahələrlə xarakterizə olunur. Parazitlərin sayı çox olduğundan xəstəlik son dərəcə yoluxucudur. Bu formada qaşınma bəzən zəif ifade oluna və ya ümumiyyətlə olmaya bilər.

Qoturluq hansı ağırlaşmalara səbəb ola bilər?

Davamlı qaşınma dərinin qoruyucu baryerini zədələyərək bakterial infeksiyaların inkişafına şərait yaradır. Xüsusilə Staphylococcus aureus və Streptococcus pyogenes bakteriyaları ilə əlaqəli impetiqo və sellülit kimi ikincili dəri infeksiyaları yarana bilər.

Səpkilərdə irinləmə, sarımtıl qabıqlar, ağrı, şişkinlik, yayılan qızartı və ya hərarət müşahidə olunarsa, uşağın həkim tərəfindən qiymətləndirilməsi vacibdir.

Qoturluq necə müalicə olunur?

Qoturluq müalicə olunan xəstəlikdir. Lakin düzgün preparatın seçilməsi, tətbiq qaydası və ailə üzvlərinin eyni vaxtda müalicəsi vacibdir.

Müalicədə ən çox istifadə olunan vasitələrdən biri 5 %-li permetrin kremdir. Uşağın yaşından və klinik vəziyyətindən asılı olaraq dermatoloq kükürd (sulfur) tərkibli preparatlar da tövsiyə edə bilər.

Permetrin krem bir çox müalicə sxemində dəridə 8–14 saat saxlanılır və təxminən bir həftə sonra tətbiq təkrarlanır. Lakin dəqiq müalicə sxemi həkim tərəfindən müəyyən edilməlidir.

Preparat yalnız səpkilərin üzərinə deyil, həkimin göstərdiyi bütün dəri sahələrinə tətbiq olunmalıdır. Körpələrdə baş və boyun nahiyəsinin də müalicəyə daxil edilməsi lazım gələ bilər. Barmaq araları, dırnaq kənarları, dırnaq altı sahələr və dəri büküşləri diqqətdən kənarda qalmamalıdır.

Xüsusilə körpələrdə və kiçik yaşlı uşaqlarda dermatoloqla məsləhətləşmədən dərman istifadə edilməməlidir. Müalicə preparatları uşağın yaşına uyğun seçilməlidir.

Evdə hansı tədbirlər görülməlidir?

Qoturluğun təkrar yoluxmasının qarşısını almaq üçün yalnız dərman müalicəsi kifayət etmir:

1. Ailə üzvləri eyni vaxtda müalicə olunmalıdır: Eyni evdə yaşayan şəxslər və yaxın təmaslılar, hətta şikayətləri olmasa belə, həkim tövsiyəsinə uyğun olaraq eyni vaxtda müalicə almalıdırlar.
2. Paltarlar və yataq dəstləri yuyulmalıdır: Müalicədən əvvəlki son üç gündə istifadə edilmiş paltarlar, dəsmallar və yataq dəstləri 60 °C və ya daha yüksək temperaturda yuyulmalı, mümkündürsə isti rejimdə qurudulmalıdır.
3. Yuyulması mümkün olmayan əşyalar ayrıca saxlanmalıdır: Belə əşyalar ağzı möhkəm bağlanmış plastik torbada ən azı 72 saat, ehtiyat tədbiri olaraq bir həftəyə qədər saxlanıla bilər.
4. Dırnaq gigiyenasına diqqət edilməlidir: Uşağın dırnaqları qısa saxlanmalı, dırnaq altları yumşaq şəkildə təmizlənməlidir. Dərinin sərt fırçalanması və zədələnməsi tövsiyə edilmir.
5. Yaxın fiziki təmas məhdudlaşdırılmalıdır: Müalicə başlanana və ilkin tətbiq tamamlanana qədər yaxın dəri təmasından çəkinmək, dəsmal və şəxsi əşyaları ortaq istifadə etməmək lazımdır.

Müalicədən sonra qaşınma davam edə bilərmi?

Bəli. Parazitlər məhv edildikdən sonra da dəridə həssaslıq reaksiyası bir müddət davam edə bilər.

Buna görə qaşınmanın müalicədən sonra 2–4 həftə, bəzən daha uzun sürməsi mümkündür. Bu, hər zaman müalicənin uğursuz olması demək deyil. Lakin yeni tunellər və səpkilər yaranırsa, qaşınma artırsa və ya ailə üzvlərində yenidən əlamətlər müşahidə olunursa, təkrar həkim müayinəsi vacibdir.

Valideynlər nəyi yadda saxlamalıdır?

Qoturluq yalnız qaşınma ilə məhdudlaşan dəri problemi deyil. Xəstəlik yaxın təmasla asanlıqla yayıla, uşağın yuxusuna və gündəlik həyatına təsir göstərə, müalicə edilmədikdə isə ikincili bakterial infeksiyalarla ağırlaşa bilər.

Erkən diaqnoz, düzgün müalicə, yaxın təmaslıların eyni vaxtda müalicəsi və evdə görülən profilaktik tədbirlər xəstəliyin yayılmasının qarşısını almağın əsas yollarıdır. Uşağınızda qoturluqdan şübhələnirsinizsə, diaqnozun dəqiqləşdirilməsi və yaşına uyğun müalicənin seçilməsi üçün dermatoloqa müraciət edin.

İstifadə olunmuş mənbələr:

1. World Health Organization (WHO). Scabies. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/scabies
2. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Clinical Care of Scabies. https://www.cdc.gov/scabies/hcp/clinical-care/
3. About Scabies. https://www.cdc.gov/scabies/about/
4. MSD Manual Professional Edition. Scabies. https://www.msdmanuals.com/professional/dermatologic-disorders/parasitic-skin-infections/scabies