Uşaqlarda ərik çəyirdəyinin yeyilməsi: təhlükələri və bilməli olduğunuz məqamlar. Həkim Nərmin Əzizova
Məqalənin müəllifi: K.Y. Fərəcova adına Elmi-Tədqiqat Pediatriya İnstitutunun həkimi, Azərbaycan Tibb Universitetinin əməkdaşı Nərmin Əzizova
Ərik yay mövsümünün ən sevilən meyvələrindən biridir. Lakin bir çox valideynin bilmədiyi vacib məqamlardan biri də odur ki, ərik çəyirdəyinin iç hissəsi, xüsusilə acı ərik çəyirdəyi, uşaqlar üçün ciddi təhlükə yarada bilər. Onun tərkibində olan amigdalin adlı maddə həzm sistemi vasitəsilə parçalanaraq hidrogen siyanürə çevrilir və nəticədə siyanür zəhərlənməsi baş verə bilər.
Ərik çəyirdəyi niyə təhlükəlidir?
Ərik, şaftalı, albalı, gilas, alma və acı badam kimi meyvələrin çəyirdəklərində təbii mənşəli sianogen qlikozidlər, xüsusilə amigdalin mövcuddur. Orqanizmdə fermentlərin təsiri altında bu maddə hidrogen siyanür əmələ gətirir. Siyanür hüceyrələrin oksigendən istifadə etməsini pozaraq beyin, ürək və digər həyati vacib orqanların fəaliyyətinə mənfi təsir göstərir.
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) bildirir ki, sianogen qlikozidlər bəzi bitkilərdə təbii şəkildə mövcuddur və onların qəbulundan sonra əmələ gələn siyanür kəskin zəhərlənməyə səbəb ola bilər. Uşaqlar bədən çəkilərinin az olması səbəbindən bu toksinə böyüklərlə müqayisədə daha həssasdırlar.
Bundan əlavə, Avropa Qida Təhlükəsizliyi Agentliyi (EFSA) bildirir ki, kiçik yaşlı uşaqlarda bir kiçik acı ərik çəyirdəyi belə təhlükəsiz hesab olunan siyanür qəbul həddini aşmağa kifayət edə bilər.
Pediatriya.az tövsiyə edir: Çəyirdəyin acı və ya şirin olduğunu ayırd etmək praktik olaraq mümkün olmadığından, təhlükəsizlik baxımından uşaqlara heç bir növ ərik çəyirdəyi verilməməlidir.
Statistik məlumatlar nə göstərir?
Mövzu ilə bağlı dünya üzrə vahid statistika olmasa da, mövcud məlumatlar riskin real olduğunu göstərir.
Türkiyə Milli Zəhərlənmə Mərkəzinin məlumatına görə, 2000–2004-cü illər ərzində 260 uşaq ərik çəyirdəyi ilə əlaqəli zəhərlənmə səbəbindən müraciət edib. Bu məlumat sonradan EFSA-nın elmi qiymətləndirməsində də istifadə olunub.
Bundan başqa, 1981-ci ildə Pediatrics jurnalında dərc olunan klassik klinik araşdırmada 24 uşaqda ərik çəyirdəyinin qəbulu nəticəsində siyanür zəhərlənməsi təsvir edilmiş, onlardan 3-ü həyatını itirmişdir. Bu hadisə uşaqlarda ərik çəyirdəyinin yaratdığı riskin nə qədər ciddi ola biləcəyini göstərən ən mühüm klinik nümunələrdən biri hesab olunur.
Əsas mesaj: Ərik çəyirdəyi, xüsusilə acı ərik çəyirdəyi, uşaqlarda siyanür zəhərlənməsinə səbəb ola bilər. Uşağın ərik çəyirdəyi qəbul etdiyindən şübhələnirsinizsə, əlamətlərin yaranmasını gözləmədən tibbi yardım üçün müraciət etmək tövsiyə olunur.
Ərik çəyirdəyi yedikdən sonra hansı əlamətlər yaranır?
Əlamətlər qəbul edilən miqdardan asılı olaraq bir neçə dəqiqədən bir neçə saatadək müddətdə meydana çıxa bilər.
Ən çox rast gəlinən simptomlar bunlardır:
- ürəkbulanma və təkrarlayan qusma;
- qarın ağrısı və spazmlar;
- baş ağrısı və başgicəllənmə;
- halsızlıq və yuxululuq;
- huşun bulanması və ya huşun itməsi;
- tənəffüs çətinliyi;
- ürək ritm pozğunluğu;
- qıcolmalar;
- ağır hallarda tənəffüs və ürək fəaliyyətinin dayanması.
Hansı hallarda təcili tibbi yardım lazımdır?
Əgər uşağın ərik çəyirdəyi yediyi məlumdursa və ya buna şübhə varsa, heç bir əlamət gözləmədən ən yaxın təcili yardım şöbəsinə müraciət etmək lazımdır.
Aşağıdakı hallarda vəziyyət xüsusilə təcili hesab olunur:
- davamlı qusma;
- huşun pozulması və ya huşun itməsi;
- nəfəs almaqda çətinlik;
- qıcolma;
- uşağın oyandırılmaması və ya həddindən artıq yuxulu olması.
Pediatriya.az tövsiyə edir: Əgər uşağın ərik çəyirdəyi yediyindən şübhələnirsinizsə, əlamətlərin yaranmasını gözləməyin. Erkən tibbi qiymətləndirmə və müşahidə ağırlaşmaların qarşısını almaqda mühüm rol oynayır.
Xəstəxanada hansı müalicə aparılır?
Siyanür zəhərlənməsində müalicə uşağın klinik vəziyyətindən asılı olaraq planlaşdırılır. İlk növbədə tənəffüs və qan dövranı stabilləşdirilir, oksigen dəstəyi göstərilir və zəruri laborator müayinələr aparılır.
Ağır hallarda xüsusi siyanür antidotları istifadə oluna bilər. Bəzi xəstələrdə intensiv terapiya və nadir hallarda əlavə dəstəkləyici müalicə üsulları tələb oluna bilər. Lakin yüngül və orta ağırlıqlı hallarda vaxtında göstərilən dəstəkləyici müalicə ilə uşaqlar tam sağala bilirlər.
Valideynlər üçün vacib tövsiyələr
- Ərik çəyirdəklərini uşaqların əli çatmayan yerdə saxlayın.
- Uşaqlara ərik çəyirdəyi yeməyə heç vaxt icazə verməyin.
- “Təbii məhsuldur, zərəri olmaz” düşüncəsinə əsaslanmayın.
- Uşaq təsadüfən ərik çəyirdəyi udubsa, ev şəraitində qusdurmağa çalışmayın və xalq təbabəti üsullarından istifadə etməyin.
- Pediatriya.az tövsiyə edir ki, uşağın ərik çəyirdəyi qəbul etdiyindən şübhələnirsinizsə, ev şəraitində müdaxilə etməyə çalışmayın və vaxt itirmədən ən yaxın tibb müəssisəsinə müraciət edin.
ÜST nə tövsiyə edir?
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) bildirir ki, ərik və digər çəyirdəkli meyvələrin toxumlarında olan sianogen qlikozidlər həzm zamanı hidrogen siyanür əmələ gətirə bilər və bu, kəskin zəhərlənməyə səbəb ola bilər. Uşaqların bədən çəkisi az olduğundan onlar bu toksinə daha həssasdırlar. Buna görə də ərik çəyirdəkləri qida kimi istifadə edilməməli və uşaqların əli çatmayan yerdə saxlanılmalıdır.
Pediatriya.az-dan valideynlərə tövsiyə
Yay aylarında uşaqlara meyvə təqdim edərkən çəyirdəklərin tam çıxarıldığından əmin olun. Ərik çəyirdəyi uşaqlar üçün təhlükəsiz qida hesab olunmur və xüsusilə kiçik yaşlı uşaqlarda ciddi zəhərlənməyə səbəb ola bilər.
Əgər uşağın təsadüfən ərik çəyirdəyi qəbul etdiyini düşünürsünüzsə:
- uşağı ev şəraitində qusdurmağa çalışmayın;
- qida və ya maye qəbul etdirməklə vəziyyəti “yüngülləşdirməyə” çalışmayın;
- əlamətlərin yaranmasını gözləməyin;
- vaxt itirmədən ən yaxın tibb müəssisəsinə və ya təcili tibbi yardım xidmətinə müraciət edin.
Nəticə
Ərik çəyirdəyi, xüsusilə acı ərik çəyirdəyi, qida kimi istehlak üçün tövsiyə edilmir və uşaqlar üçün təhlükəsiz hesab olunmur. Onun tərkibindəki amigdalin orqanizmdə siyanürə çevrilərək həyati təhlükə yaradan zəhərlənməyə səbəb ola bilər. Erkən tanınma və vaxtında tibbi müdaxilə ağırlaşmaların qarşısını almaqda əsas rol oynayır.
Valideynlərin bu risk barədə məlumatlı olması, ərik çəyirdəklərinin uşaqların əli çatmayan yerdə saxlanılması və belə hallarda gecikmədən tibbi yardım üçün müraciət edilməsi uşaqların sağlamlığının qorunması baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.
Qeyd: Bu məqalə valideynlərin maarifləndirilməsi məqsədilə hazırlanmışdır və həkim məsləhətini əvəz etmir. Uşağın ərik çəyirdəyi qəbul etməsindən şübhələnirsinizsə, heç bir əlamət gözləmədən təcili tibbi yardım xidmətinə və ya ən yaxın tibb müəssisəsinə müraciət edin.
İstifadə olunan ədəbiyyat
- European Food Safety Authority (EFSA). Acute health risks related to the presence of cyanogenic glycosides in raw apricot kernels and products derived from raw apricot kernels. EFSA Journal. 2016;14(4):4424.
DOI: https://doi.org/10.2903/j.efsa.2016.4424
Full text: https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.2903/j.efsa.2016.4424 - European Food Safety Authority (EFSA). Apricot kernels pose risk of cyanide poisoning.
https://www.efsa.europa.eu/en/press/news/160427 - World Health Organization (WHO). Natural toxins in food.
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/natural-toxins-in-food - Lasch EE, El Shawa R. Multiple Cases of Cyanide Poisoning by Apricot Kernels in Children from Gaza. Pediatrics. 1981;68(1):5–7.
DOI: https://doi.org/10.1542/peds.68.1.5 - Dalkıran T, Kandur Y, Ozaslan M, et al. Role of Hemodialysis in the Management of Cyanide Intoxication From Apricot Kernels in a 3-Year-Old Child. Pediatric Emergency Care. 2019.
DOI: https://doi.org/10.1097/PEC.0000000000001644
PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30399062/ - Talay MN, Güngör E, Orhan Ö. Acute cyanide intoxication due to apricot seed ingestion. Archivos Argentinos de Pediatría. 2025.
PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39207944/
Məqalə haqqında
Bu məqalə Pediatriya.az redaksiyası tərəfindən Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (WHO), Avropa Qida Təhlükəsizliyi Agentliyi (EFSA) və PubMed bazasında indekslənən elmi məqalələr əsasında hazırlanmışdır. Məqalənin hazırlanmasında beynəlxalq elmi ədəbiyyatla yanaşı, Pediatriya.az həkimlərinin gündəlik pediatrik klinik praktikası və peşəkar təcrübəsi də nəzərə alınmışdır.
Qeyd: Məqalənin durğu işarələrinin optimallaşdırılmasında ChatGPT-dən köməkçi alət kimi istifadə edilmişdir.