Uşaqlarda böyümə geriliyi: Nə zaman narahat olmalıyıq? Həkim Nərmin Əzizova

Valideynləri ən çox narahat edən məsələlərdən biri uşağın yaşıdlarına nisbətən qısaboylu olması, son bir ildə boyunun kifayət qədər uzanmaması və ya gözlənilən çəki artımını göstərməməsidir. Çox zaman bu vəziyyət “Yəqin genetikdir, böyüyəndə uzanacaq” düşüncəsi ilə izah olunur. Lakin unutmaq olmaz ki, böyümənin ləngiməsi hər zaman irsi xüsusiyyətlərlə əlaqəli deyil. Bəzən bunun arxasında vaxtında aşkar edilməsi və müalicə olunması vacib olan sağlamlıq problemləri dayana bilər.

Bəs hər boy qısalığı genetik xüsusiyyətlərlə əlaqədardırmı? Uşağın böyüməsinin ləngiməsi nə zaman sağlamlıq probleminin əlaməti ola bilər?

İlk növbədə, normal böyümə nədir?

Uşaqlarda böyümə sürəti yaşdan asılı olaraq dəyişir:

• Həyatın ilk ili: Körpənin boyu orta hesabla 25 sm uzanır, doğum çəkisi isə təxminən üç dəfə artır.
• 1–2 yaş arası: İllik boy artımı təxminən 12 sm təşkil edir.
• 2–3 yaş arası: Boy uzanması ildə təxminən 8–9 sm sürətlə davam edir.
• 4 yaşdan cinsi yetişkənliyə qədər: Böyümə tədricən sabitləşir və uşaqlar adətən ildə 5–6 sm uzanırlar.
• Yeniyetməlik dövrü: Hormonal dəyişikliklərlə əlaqədar boy artımı yenidən sürətlənir (pubertat böyümə sıçrayışı).

Bəs böyümə geriliyi nədir?

Böyümə geriliyi uşağın yaşına, cinsinə və genetik potensialına uyğun gözlənilən fiziki böyüməni göstərə bilməməsidir. Burada iki anlayışı fərqləndirmək vacibdir: boy qısalığı və böyümə geriliyi (ləngiməsi).

• Boy qısalığı: Uşağın boyunun yaşına və cinsinə görə normativ göstəricilərdən aşağı olmasıdır.
• Böyümə geriliyi: Uşağın gözlənilən sürətlə böyüməməsi, yəni böyümə dinamikasının ləngiməsidir.

Qeyd: Qısaboylu uşaq normal sürətlə uzana bilər. Eyni zamanda boyu hazırda normal diapazonda olan başqa bir uşaqda böyümə sürətinin nəzərəçarpacaq dərəcədə zəifləməsi müşahidə oluna bilər.

Uşağın normal böyüdüyünü necə müəyyən edirik?

Pediatrlar və uşaq endokrinoloqları uşağın fiziki inkişafını Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST / WHO) böyümə standartları və persentil əyriləri üzrə qiymətləndirirlər.

• Bu cədvəllər uşağın boyunu və çəkisini eyni yaşda və cinsdə olan digər uşaqların göstəriciləri ilə müqayisə etməyə imkan verir.
• Məsələn, uşağın boyu 10-cu persentildədirsə, bu, onun yaşıdlarının 90 faizindən qısaboylu olduğunu göstərir. Lakin uşaq öz böyümə xətti (əyrisi) boyunca sabit sürətlə uzanırsa, bu mütləq patologiya demək deyildir.
• Əsas göstərici uşağın yalnız hazırkı boyu deyil, müəyyən dinamik müddət ərzində neçə santimetr uzanmasıdır (boy sürəti / height velocity).

Böyümə geriliyinin əsas səbəbləri hansılardır?

Böyüməyə genetik faktorlar, qidalanma, hormonal balans və uşağın ümumi xroniki sağlamlıq vəziyyəti təsir göstərir:

1. Qidalanma pozğunluqları və həzm problemləri: Kifayət qədər qida qəbul edilməməsi və ya sorulma pozğunluqları (məsələn, Çölyak xəstəliyi, illik həzm pozğunluqları) əvvəlcə çəki artımını, ardından boy uzanmasını ləngidir.
2. Hormonal səbəblər: Böyümə hormonu (GH) çatışmazlığı, hipotireoz (qalxanabənzər vəzin zəif fəaliyyəti) və Kushing sindromu kimi hormonal pozğunluqlar.
3. Xroniki xəstəliklər: Anadangəlmə ürək xəstəlikləri, xroniki böyrək çatışmazlığı, astma, iltihabi bağırsaq xəstəlikləri.
4. Genetik və xromosom sindromları: Terner sindromu (qızlarda), Noonan sindromu, Prader-Willi sindromu və s.
5. Ana bətnində inkişaf ləngiməsi (SGA – Small for Gestational Age): Hamiləlik yaşına görə kiçik doğulmuş uşaqların böyük əksəriyyəti 2 yaşa qədər yaşıdlarına çatsa da, təxminən 10%-də bu catch-up (çatma) baş vermir və xüsusi diqqət tələb edir.

Lakin hər qısaboyluluq xəstəlik demək deyil

• Ailəvi (genetik) qısaboyluluq: Valideynlərin boyu qısadırsa, uşaq genetik potensialına uyğun olaraq qısaboylu ola bilər. Belə uşaqlarda sümük yaşı təqvim yaşına uyğundur və böyümə sürəti normaldır.
• Konstitusional böyümə və cinsi yetişkənlik gecikməsi: Bu uşaqlar yaşıdlarına nisbətən daha gec boy atır və yeniyetməlik dövrünə daha gec daxil olurlar. Sümük yaşları təqvim yaşından geri qalır, lakin sonradan öz genetik potensiallarına tam çatırlar.

Valideynlər hansı hallarda narahat olmalıdırlar?

Aşağıdakı hallardan biri müşahidə olunduqda mütləq həkim-pediatr və ya uşaq endokrinoloquna müraciət edilməlidir:

• Uşağın boyu persentil əyrisində 3-cü persentildən aşağıdırsa (və ya SDS < -2).
• 4 yaşdan cinsi yetişkənliyə qədər illik boy artımı 4 sm-dən azdırsa.
• Əvvəl normal xətlə böyüyən uşağın böyümə əyrisində nəzərəçarpacaq enmə (persentil xəttindən kənara çıxma) varsa.
• Çəki itirmək, davamlı halsızlıq, uzunmüddətli ishal və ya qəbizlik kimi sistemik simptomlar müşayiət olunursa.
• Qızlarda 13 yaşa, oğlanlarda isə 14 yaşa qədər cinsi yetişkənlik əlamətləri başlamayıbsa.

Diaqnoz necə qoyulur?

1. Fiziki müayinə və antropometriya: Pediatr uşağın boy, çəki, oturaq boy və bədən nisbətlərini dəqiqliklə ölçür, genetik boy potensialını (Mid-Parental Height) hesablayır.
2. Sümük yaşının təyini: Sol əl və bilək oynağının rentgenoloji müayinəsi ilə uşağın skelet bioloji yetişkənliyi qiymətləndirilir.
3. Laborator müayinələr: Qan analizləri (hemqlobin, böyrək/qaraciyər sınaqları, çölyak paneli), qalxanabənzər vəz hormonları (TSH, Free T4) və IGF-1 (İnsulinəbənzər Böyümə Faktoru-1) səviyyəsi yoxlanılır.
4. Böyümə hormonu stimulyasiya testləri: Böyümə hormonu gün ərzində pulsativ (fasilələrlə) ifraz olunduğundan, birdəfəlik qan analizi kifayət etmir; xüsusi stimulyasiya testləri aparılır.

Böyümə geriliyi müalicə olunurmu?

Müalicə birbaşa etioloji səbəbə əsaslanır:

• Qidalanma defisiti və ya xroniki xəstəlik olduqda əsas xəstəlik korreksiya olunur.
• Böyümə hormonu çatışmazlığı, Terner sindromu və ya SGA doğulub boyu geridə qalan uşaqlara rekombinant böyümə hormonu (rhGH) müalicəsi təyin edilir.
• Vacib qeyd: Böyümə hormonu hər qısaboylu uşağa təyin edilmir. Bu müalicə yalnız dəqiq göstərişlər olduqda uşaq endokrinoloqunun nəzarəti altında aparılmalıdır.

Yekun tövsiyə

Uşağınızın boyunu və çəkisini mütəmadi olaraq pediatr nəzarətində izləyin. Onu yalnız yaşıdları ilə müqayisə etməyin. Unutmayın ki, uşağın böyüməsi onun ümumi sağlamlığının ən mühüm göstəricilərindən biridir. Böyümə ləngiməsinin vaxtında aşkarlanması uşağın sağlam gələcəyi üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.

Mətnin hazırlanmasında istifadə olunmuş əsas beynəlxalq mənbələr:

1. World Health Organization (WHO): Child Growth Standards and Growth Velocity Guidelines.

https://www.who.int/tools/child-growth-standards

1. European Society for Paediatric Endocrinology (ESPE): Consensus guidelines for the diagnosis and treatment of Growth Hormone Deficiency and Short Stature.

https://www.eurospe.org/publications/consensus-statement-and-guidelines/

1. Nelson Textbook of Pediatrics (21st/22nd Edition): Disorders of Short Stature and Growth Assessment in Children.

https://www.elsevier.com/books/nelson-textbook-of-pediatrics

1. American Academy of Pediatrics (AAP): Clinical Report — Identification, Evaluation, and Management of Children With Short Stature.

https://publications.aap.org/pediatrics

Redaktə qeydi: Mətn müəllifin gündəlik klinik təcrübəsi, beynəlxalq tibbi mənbələr və Gemini AI texnologiyasının dil, dilçilik və struktur redaktəsi dəstəyi ilə hazırlanmışdır.