Uşaqlara vitamin əlavəsi vermək lazımdırmı? Nə zaman faydalı, nə zaman zərərli ola bilər? Həkim Nərmin Əzizova
Uşaqlara vitamin əlavəsi vermək lazımdırmı? Nə zaman faydalı, nə zaman zərərli ola bilər?
“Doktor, uşağımın iştahası zəifdir, hansı vitamini verim?”, “Uşağım tez-tez xəstələnir, immunitetini gücləndirmək üçün vitamin lazımdırmı?”, “Boyunun uzanması üçün hansı vitamin daha yaxşıdır?”
Bunlar valideynlərin pediatrlara ən çox ünvanladığı suallardandır. Xüsusilə mövsüm dəyişikliklərində, məktəb və bağça dövründə uşaqlara müxtəlif vitamin və mineral komplekslərinin verilməsi geniş yayılmışdır.
Bəs hər uşağın əlavə vitamin qəbul etməsinə ehtiyac varmı? Vitamin preparatları həqiqətən iştahanı artırır, immuniteti gücləndirir və boy artımını sürətləndirirmi?
Əslində, vitamin və minerallar uşağın sağlam böyüməsi və inkişafı üçün vacib olsa da, onların əlavə preparat şəklində qəbulu hər zaman zəruri deyil.
Vitaminlər uşağın orqanizmində hansı funksiyaları yerinə yetirir?
Vitaminlər və minerallar orqanizmin normal fəaliyyəti üçün zəruri olan mikroelement və mikronutrientlərdir. Onlar enerji mənbəyi olmasalar da, enerji mübadiləsində, hüceyrələrin inkişafında, sinir sisteminin fəaliyyətində, sümük toxumasının formalaşmasında və immun cavabın tənzimlənməsində mühüm rol oynayırlar.
Məsələn, D vitamini kalsium-fosfor mübadiləsində və sümük mineralizasiyasında, A vitamini görmə funksiyasında və epitel toxumalarının sağlamlığında, B qrupu vitaminləri isə enerji mübadiləsində və sinir sisteminin fəaliyyətində iştirak edir.
Dəmir, sink və yod kimi minerallar da uşağın böyüməsi, zehni inkişafı və immun sisteminin normal fəaliyyəti üçün vacibdir.
Lakin burada mühüm bir məqam var: orqanizmin vitaminə ehtiyacının olması həmin vitaminin mütləq dərman və ya qida əlavəsi şəklində qəbul edilməli olduğu demək deyil. (Mənbə: World Health Organization – WHO, Guideline: Vitamin and mineral requirements in human nutrition)
Sağlam uşaqlara gündəlik multivitamin vermək lazımdırmı?
Amerika Pediatriya Akademiyasının (AAP) tövsiyələrinə əsasən, normal böyüyən, yaşına uyğun və balanslı qidalanan sağlam uşaqların əksəriyyətinin əlavə multivitamin preparatlarına ehtiyacı yoxdur.
Müxtəlif qida qruplarını əhatə edən sağlam qidalanma orqanizmin tələb etdiyi vitamin və mineralların böyük hissəsini təmin edə bilir.
Meyvə və tərəvəzlər, süd məhsulları və ya onların uyğun alternativləri, yumurta, ət, balıq, paxlalılar və tam taxıllı məhsullar uşağın gündəlik qidalanmasında mühüm yer tutur.
Bununla belə, bəzi vitamin və mineralların qida vasitəsilə kifayət qədər qəbul edilməməsi mümkündür. Xüsusilə D vitamini və dəmirə ehtiyac müəyyən yaş dövrlərində ayrıca qiymətləndirilməlidir. (Mənbə: American Academy of Pediatrics – AAP, Where We Stand: Vitamins)
Hansı uşaqların vitamin və mineral əlavələrinə ehtiyacı ola bilər?
Bəzi uşaqlarda vitamin və mineral çatışmazlığı riski daha yüksəkdir. Bu qrupa vaxtından əvvəl doğulmuş körpələr, qida qəbulunda ciddi məhdudiyyətləri olan uşaqlar, müəyyən qida qruplarını tamamilə istisna edənlər, bağırsaqda sorulma pozğunluğu və ya xroniki xəstəlikləri olan uşaqlar aid edilə bilər.
Məsələn, heyvan mənşəli qidaların qəbul edilmədiyi vegan qidalanmada B12 vitamininin adekvat təmin olunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çölyak xəstəliyi və digər sorulma pozğunluqları zamanı isə bir neçə vitamin və mineralın çatışmazlığı inkişaf edə bilər.
Belə hallarda əlavə preparatın seçimi uşağın qidalanma xüsusiyyətlərinə, klinik vəziyyətinə və ehtiyac olduqda laborator müayinələrin nəticələrinə əsaslanmalıdır. (Mənbə: PubMed / NIH, Bailey, R. L., et al., Dietary Supplement Use Among US Children and Adolescents)
Uşaqlarda vitamin və qida əlavələrinin istifadə statistikası
Mövzu ilə bağlı beynəlxalq və klinik statistik məlumatlar valideynlərin yanaşmalarını, real epidemioloji mənzərəni və Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının tövsiyələrini əks etdirir:
Valideynlərin təxminən 50%-i (hər iki valideyndən biri) uşaqlarına mütəmadi olaraq hər hansı bir qida əlavəsi və ya vitamin verdiyini qeyd edir. Bu əlavələr arasında multivitaminlər liderdir — əlavə qəbul edən uşaqların təxminən 78%-i məhz multivitamin kompleksləri qəbul edir. Klinik praktikamızda tez-tez müşahidə olunduğu kimi, valideynlərin əsas motivasiyası övladının balanslı qidalanmadığı narahatlığıdır və qidalanmanın kifayət qədər zəngin olmadığını düşünən valideynlərin təxminən 51%-i onlara mütəmadi olaraq vitamin verir.
Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzlərinin (CDC) və Milli Sağlamlıq və Qidalanma Müayinəsi Sorğularının (NHANES) məlumatlarına əsasən, uşaq və yeniyetmələrin təxminən 34–35%-i son 30 gün ərzində hər hansı bir qida əlavəsindən istifadə etmişdir. Multivitamin-mineral məhsullarının istifadəsi ən çox məktəbəqədər dövrdə və yeniyetməlik çağında nəzərə çarpır. Son illərdə aparılan təhlillər göstərir ki, ümumi multivitamin istifadəsi sabit qalsa da, təkbaşına D vitamini (3%-dən 5%-ə qədər), sink və dəmir preparatlarının istifadəsində artım tendensiyası müşahidə olunur.
ÜST sağlam, balanslı qidalanan və ana südü və ya uyğun formulalarla qidalanan uşaqlarda rutin multivitamin istifadəsini dəstəkləmir. Təşkilat vitamin və mineral çatışmazlığının qarşısının alınmasında pəhrizin müxtəlifliyini, yerli qida məhsulları ilə zənginləşdirilmiş rasionu və xüsusi risk qruplarında məqsədyönlü profilaktik tədbirləri prioritet hesab edir. ÜST-nin qlobal hesabatlarına əsasən, əlavə qidalanma dövründə dəmir və digər həyati vacib mikroelementlərin əksikliyi ilə mübarizə yalnız klinik protokollar əsasında və fərdi yanaşma ilə aparılmalıdır.
Təcrübəmizdə tez-tez rast gəlinən hallara əsasən, uşaqlara verilən vitaminlərin əhəmiyyətli bir hissəsi həkim təyinatı olmadan, valideynlərin öz istəyi, reklam təsiri və ya tanış məsləhəti ilə alınır. (Mənbə: CDC / NHANES Data & Statistics; World Health Organization – WHO)
D vitamini: niyə digər vitaminlərdən fərqlənir?
D vitamini uşaqlarda sümük toxumasının normal inkişafı və raxitin profilaktikası baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Ana südü körpələr üçün ən uyğun qida olsa da, tərkibindəki D vitamininin miqdarı körpənin gündəlik tələbatını ödəmək üçün adətən kifayət etmir.
Beynəlxalq tövsiyələrə əsasən, yalnız ana südü və ya qarışıq qidalanan körpələrə həyatın ilk günlərindən gündəlik 400 beynəlxalq vahid (BV) D vitamini verilməsi tövsiyə olunur. Tamamilə süni qida ilə qidalanan körpələrdə isə qəbul edilən D vitamini ilə zənginləşdirilmiş formulanın miqdarı nəzərə alınmalıdır.
Bir yaşdan sonra gündəlik D vitamini tələbatı 600 BV təşkil edir. Bu miqdarın əlavə preparat şəklində verilib-verilməməsi uşağın qidalanmasına, risk amillərinə və tətbiq olunan profilaktik tövsiyələrə əsasən müəyyənləşdirilir.
D vitamininin yüksək dozada, uzun müddət və həkim nəzarəti olmadan istifadəsi isə hiperkalsemiya və digər ciddi ağırlaşmalara səbəb ola bilər. (Mənbə: American Academy of Pediatrics – AAP & World Health Organization – WHO)
Dəmir əlavəsi hər uşağa lazımdırmı?
Dəmir hemoqlobinin sintezində, oksigen daşınmasında və sinir sisteminin inkişafında mühüm rol oynayır.
Həyatın ilk aylarında körpənin dəmir ehtiyatları əsasən hamiləlik dövründə formalaşır. Lakin sürətli böyümə ilə əlaqədar bu ehtiyatlar tədricən azalır.
Amerika Pediatriya Akademiyasının tövsiyələrində yalnız və ya əsasən ana südü ilə qidalanan vaxtında doğulmuş körpələrdə dördüncü aydan etibarən dəmir əlavəsinin tətbiqi nəzərdə tutulur. Təxminən altı aylıqdan etibarən isə dəmirlə zəngin əlavə qidaların rasiona daxil edilməsi vacibdir.
Vaxtından əvvəl doğulmuş körpələrdə dəmirə ehtiyac daha yüksək ola bilər və profilaktik yanaşma fərdi müəyyənləşdirilir.
Dəmir preparatlarının hər uşağa özbaşına verilməsi düzgün deyil. Artıq dəmir qəbulu mədə-bağırsaq şikayətlərinə, yüksək dozalar isə ciddi zəhərlənməyə səbəb ola bilər. (Mənbə: American Academy of Pediatrics – AAP, Iron Supplementation Guidelines)
Uşağın iştahası zəifdirsə, vitamin vermək lazımdırmı?
Klinik praktikamızda tez-tez müşahidə olunduğu kimi, valideynlər çox zaman iştahasızlığı vitamin çatışmazlığı ilə əlaqələndirirlər. Halbuki uşaqlarda iştahanın dəyişməsi böyümə sürəti, qidalanma rejimi, davranış xüsusiyyətləri və müxtəlif tibbi səbəblərlə bağlı ola bilər.
Xüsusilə erkən uşaqlıq dövründə böyümə sürətinin azalması ilə əlaqədar iştahanın əvvəlki aylara nisbətən zəifləməsi fizioloji xarakter daşıya bilər.
Vitamin və mineral çatışmazlığı bəzi hallarda iştahanın azalmasına səbəb olsa da, hər iştahasız uşağa multivitamin vermək problemi həll etmir.
Əgər uşağın boy və çəki artımı yaşına uyğundursa, fiziki aktivliyi və ümumi vəziyyəti normaldırsa, yalnız iştahanın zəif olması vitamin preparatına başlamaq üçün kifayət qədər əsas deyil. (Mənbə: PubMed / NIH, Bailey, R. L., et al., Dietary Supplement Use)
Tez-tez xəstələnən uşaqlara immunitet üçün vitamin vermək lazımdırmı?
Bağçaya və məktəbə yeni başlayan uşaqlarda tənəffüs yolu infeksiyalarının tez-tez müşahidə edilməsi valideynləri narahat edən əsas məsələlərdəndir.
Vitamin A, C, D, B6, B12, folat, həmçinin sink, dəmir və selen immun sisteminin normal fəaliyyətində iştirak edir. Bu maddələrin çatışmazlığı immun cavaba mənfi təsir göstərə bilər.
Lakin vitamin çatışmazlığı olmayan sağlam uşaqlara əlavə multivitamin verilməsinin respirator infeksiyaların qarşısını etibarlı şəkildə aldığı sübut olunmayıb.
İmmun sisteminin normal fəaliyyətinin dəstəklənməsində balanslı qidalanma, kifayət qədər yuxu, fiziki aktivlik, yaşa uyğun peyvəndlənmə və gigiyena qaydaları əsas yer tutur. (Mənbə: Centers for Disease Control and Prevention – CDC & American Academy of Pediatrics – AAP)
Vitaminlər uşağın boyunu uzadırmı?
Boy artımı genetik xüsusiyyətlərdən, hormonal sistemin fəaliyyətindən, qidalanmadan və ümumi sağlamlıq vəziyyətindən asılı olan mürəkkəb prosesdir.
D vitamini, kalsium, sink və digər qida maddələrinin çatışmazlığı normal böyüməyə mənfi təsir göstərə bilər. Belə çatışmazlıqların aradan qaldırılması uşağın normal böyüməsini dəstəkləyir.
Lakin vitamin və mineral çatışmazlığı olmayan uşaqlara əlavə preparatların verilməsi onların genetik böyümə potensialından daha artıq boy artımına səbəb olmur.
Boy artımında geriləmə müşahidə edilirsə, ilk növbədə uşağın böyümə göstəriciləri və böyümə sürəti qiymətləndirilməli, ehtiyac olduqda əlavə müayinələr aparılmalıdır. (Mənbə: World Health Organization – WHO, Child Growth Standards)
Vitaminlərin artıq qəbulu zərərli ola bilərmi?
Vitamin preparatlarının reseptsiz satılması onların tamamilə təhlükəsiz olduğu anlamına gəlmir.
Xüsusilə yağda həll olunan A və D vitaminləri yüksək dozada qəbul edildikdə orqanizmdə toplanaraq toksiki təsirlərə səbəb ola bilər.
Suda həll olunan vitaminlərin də həddindən artıq qəbulu hər zaman zərərsiz deyil. Məsələn, B6 vitamininin uzun müddət yüksək dozada istifadəsi periferik sinir zədələnməsi ilə əlaqələndirilir.
Eyni zamanda bir neçə multivitamin və mineral preparatının birlikdə istifadəsi eyni maddənin təkrar qəbuluna və gündəlik təhlükəsiz həddin aşılmasına səbəb ola bilər.
Buna görə vitamin əlavələri seçilərkən yalnız preparatın tərkibi deyil, uşağın yaşı, gündəlik qida qəbulu, istifadə etdiyi digər preparatlar və ümumi klinik vəziyyəti də nəzərə alınmalıdır. (Mənbə: PubMed / NIH & American Academy of Pediatrics – AAP)
Vitamin çatışmazlığını müəyyən etmək üçün bütün uşaqlara analiz vermək lazımdırmı?
Sağlam, normal böyüyən və balanslı qidalanan uşaqlarda bütün vitamin və mineralların səviyyəsinin rutin laborator yoxlanılması tövsiyə edilmir.
Müayinələr uşağın şikayətlərinə, qidalanma xüsusiyyətlərinə, böyümə göstəricilərinə və risk amillərinə əsasən seçilməlidir.
Məsələn, dəmir çatışmazlığı şübhəsi olduqda ümumi qan analizi və uyğun dəmir göstəriciləri, B12 vitamini çatışmazlığı riski olduqda ise müvafiq laborator müayinələr aparıla bilər.
D vitamini səviyyəsinin də bütün sağlam uşaqlarda rutin yoxlanılması zəruri deyil. (Mənbə: American Academy of Pediatrics – AAP Clinical Practice Guidelines)
Valideynlərə tövsiyə
Uşağın sağlam böyüməsi üçün ilk növbədə müxtəlif və balanslı qidalanma vərdişlərinin formalaşdırılması vacibdir.
Vitamin əlavələri qidalanmanın əvəzedicisi deyil. Onlar müəyyən çatışmazlıqların profilaktikası və müalicəsi üçün istifadə olunan vasitələrdir.
Valideynlər vitamin preparatlarını reklam və/və ya digər valideynlərin təcrübəsi əsasında deyil, uşağın fərdi ehtiyaclarına uyğun seçməlidirlər. (Mənbə: World Health Organization – WHO & American Academy of Pediatrics – AAP)
Nəticə
Vitamin və minerallar uşağın normal böyüməsi, inkişafı və immun sisteminin fəaliyyəti üçün əvəzolunmazdır. Lakin daha çox vitamin qəbul etmək daha sağlam olmaq demək deyil. Hesab edirik ki, sağlam, balanslı qidalanan uşaqların əksəriyyətində rutin multivitamin istifadəsinə ehtiyac yoxdur. Bununla yanaşı, müəyyən yaş dövrlərində D vitamini profilaktikası, dəmir dəstəyi və xüsusi risk qrupllarında digər əlavələr mühüm əhəmiyyət daşıyır. Unutmayaq: uşağa vitamin verməkdə məqsəd orqanizmi mümkün qədər çox vitaminlə təmin etmək deyil, onun həqiqi ehtiyacını düzgün müəyyənləşdirməkdir. (Mənbə: PubMed / AAP / WHO Unified Clinical Guidelines)
İstifadə edilmiş mənbələr
- American Academy of Pediatrics (AAP): Where We Stand: Vitamins, AAP Policy & Recommendations
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC): National Health and Nutrition Examination Survey (NHANES) – Dietary Supplement Use Among Children and Adolescents, CDC Data & Statistics
- PubMed / National Institutes of Health (NIH): Bailey, R. L., et al. (2019). Dietary Supplement Use Among US Children and Adolescents, PubMed Abstract
- World Health Organization (WHO): Guideline: Vitamin and mineral requirements in human nutrition, WHO Guidelines