Uşaqlarda qəbizlik: nə zaman normaldır, nə zaman narahat olmalıyıq? Həkim Nərmin Əzizova

Digər məqalələr Xəbərlər

22 Oktyabr 2026

Baxış

100

Uşaqlarda qəbizlik valideynlərin pediatra ən çox müraciət etdiyi həzm sistemi problemlərindən biridir. Bəzən valideynlər uşağın hər gün nəcis ifraz etməməsini qəbizlik kimi qiymətləndirirlər. Halbuki defekasiya tezliyi uşağın yaşından, qidalanma xüsusiyyətlərindən və fərdi bağırsaq fəaliyyətindən asılı olaraq dəyişir.

Qəbizlik yalnız nəcisin gec-gec ifraz olunması deyil. Nəcisin sərt olması, defekasiya zamanı ağrı, həddindən artıq gücənmə və uşağın nəcisini saxlamağa çalışması da qəbizliyin mühüm əlamətləridir.

Epidemiologiya və statistika

Qlobal yayılma: Beynəlxalq tədqiqatlara və pediatrik gastroenterologiya göstəricilərinə əsasən, uşaq əhalisinin təxminən 9.5%–12%-i xroniki və ya dövrü qəbizlikdən əziyyət çəkir.
Müraciət tezliyi: Qəbizlik uşaq gastroenteroloquna edilən müraciətlərin 25%-dən çoxunu, ümumi pediatrik müayinələrin isə təxminən 3–5%-ni təşkil edir.
Yaranma səbəbi: Uşaqlarda qəbizlik hallarının 90–95%-i funksional, yalnız 5–10%-i üzvi mənşəli (anatomik və patoloji) səbəblərlə bağlıdır.

Uşaqlar yaşa görə nə qədər tez-tez nəcis ifraz etməlidirlər?

Yenidoğulmuşlarda və südəmər körpələrdə defekasiya tezliyi həyatın sonrakı dövrləri ilə müqayisədə daha yüksək olur. Xüsusilə ana südü ilə qidalanan körpələrdə həyatın ilk həftələrində gündə bir neçə dəfə nəcis ifrazı normal hesab edilə bilər. Yaş artdıqca defekasiya tezliyi tədricən azalır.

Yalnız ana südü ilə qidalanan bəzi sağlam körpələrdə, xüsusilə həyatın ilk ayından sonra, bir neçə gün ərzində nəcis ifrazının olmaması müşahidə edilə bilər. Əgər körpə yaxşı qidalanırsa, çəkisi normal artırsa, qarında şişkinlik və qusma yoxdursa, ifraz olunan nəcis yumşaqdırsa, bu vəziyyət hər zaman qəbizlik hesab edilmir.

Daha böyük uşaqlarda isə gündə bir dəfə və ya iki gündən bir ağrısız, yumşaq nəcis ifrazı normal bağırsaq fəaliyyətinə uyğun ola bilər.

Əsas meyar: Yalnız defekasiya tezliyi deyil, nəcisin konsistensiyası, defekasiyanın ağrısız olması və uşağın ümumi vəziyyətidir.

Uşaqlarda qəbizlik nə üçün yaranır?

Uşaqlarda qəbizlik əsasən iki qrupa bölünür:

Funksional qəbizlik: Bağırsaqda aşkar anatomik və ya üzvi xəstəlik olmadan inkişaf edən qəbizlikdir (halların 90–95%-i). Qeyri-kafi lif qəbulu, qidalanma vərdişləri, fiziki aktivliyin azlığı, tualetə getmənin təxirə salınması və psixoloji amillər rol oynayır.
Üzvi mənşəli qəbizlik: Müəyyən xəstəlik və ya anatomik dəyişiklik nəticəsində yaranır. Hirşprunq xəstəliyi, hipotireoz, bəzi anadangəlmə anorektal anomaliyalar, nevroloji xəstəliklər və digər patologiyalar buna səbəb ola bilər.

Uşaq nə üçün nəcisini saxlayır?

Funksional qəbizliyin inkişafında ən mühüm mexanizmlərdən biri nəcisin könüllü saxlanılmasıdır.

Məsələn, uşaq bir dəfə sərt nəcis ifraz edərkən ağrı hiss edir. Növbəti dəfə həmin ağrını yaşamamaq üçün defekasiyadan qaçmağa başlayır. Nəcis bağırsaqda daha uzun müddət qaldıqca tərkibindəki su sorulur və nəcis daha da sərtləşir.

Bəzi uşaqlar nəcisini saxlayarkən ayaqlarını çarpazlaşdırır, bədənlərini gərginləşdirir, gizlənir və ya müəyyən qeyri-adi duruşlar qəbul edirlər. Valideynlər bəzən bu davranışları uşağın nəcis ifraz etməyə çalışması kimi başa düşürlər. Əslində isə uşaq defekasiyanı ləngitməyə çalışır.

Qəbizlik hansı əlamətlərlə özünü göstərir?

Həftədə iki dəfə və ya daha az nəcis ifrazı
Sərt, iri və ya quru nəcis
Defekasiya zamanı ağrı və gücənmə
Nəcis ifrazından qorxma və nəcis saxlama davranışı
Qarında ağrı və ya köp
İştahanın azalması
Alt paltarın nəcislə çirklənməsi (fekal inkontinensiya / enkoprez)

Qeyd: Böyük uşaqlarda alt paltarın nəcislə çirklənməsi həmişə ishal və ya gigiyena problemi demək deyil. Bəzən düz bağırsaqda yığılıb qalmış sərt nəcis kütləsinin ətrafından daha yumşaq nəcisin sızması nəticəsində baş verir.

Qəbizlik nə zaman təhlükəli ola bilər?

Qəbizlik əksər hallarda funksional xarakter daşısa da, bəzi əlamətlər üzvi xəstəlik ehtimalını düşündürür. Xüsusilə aşağıdakı hallarda təcili pediatr müayinəsi vacibdir:

Yenidoğulmuşda mekoniumun (ilk nəcis) ilk 48 saat ərzində xaric olmaması
Qəbizliyin həyatın ilk ayında başlaması
Qarında nəzərəçarpan şişkinlik
Ödlü, yaşıl rəngli qusma
Çəki artımının zəif olması və inkişaf geriliyi
Anal çatla izah olunmayan nəcisdə qan
Aşağı ətraflarda zəiflik və ya nevroloji dəyişikliklər
Müvafiq müalicəyə baxmayaraq qəbizliyin davam etməsi

Qəbizlik diaqnozu necə qoyulur?

Funksional qəbizliyin diaqnostikasında Roma IV meyarlarından istifadə olunur. Bu meyarlara görə, uşağın yaşından asılı olaraq, ən azı bir ay ərzində həftədə iki və ya daha az defekasiya, ağrılı və sərt nəcis, nəcis saxlama davranışı, iri nəcis kütləsi və ya nəcis qaçırma kimi əlamətlərdən ən azı ikisinin olması funksional qəbizliyi düşündürür.

Diaqnoz pediatr tərəfindən anamnez və fiziki müayinə əsasında qoyulur. Tipik funksional qəbizlik hallarında hər uşağa rentgenoqrafiya, ultrasəs və ya geniş laborator müayinələr aparılması tələb olunmur.

Uşaqlarda qəbizlik necə müalicə olunur?

Müalicənin əsas məqsədi yalnız uşağın bir dəfə nəcis ifraz etməsini təmin etmək deyil, ağrısız və müntəzəm defekasiya vərdişinin bərpa olunmasıdır.

1. ÜST və Beynəlxalq Rəhbərliklərin Qidalanma Tövsiyələri

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) uşaqların fiziki inkişafı və həzm sağlamlığı üçün aşağıdakı prinsipləri vurğulayır:

Eksklüziv ana südü: Həyatın ilk 6 ayı ərzində yalnız ana südü ilə qidalanma bağırsaq mikrobiotasını formalaşdırır və funksional həzm pozuntularının qarşısını alır.
Tam dəyərli əlavə qida: 6-cı aydan sonra tərəvəz, meyvə və liflə zəngin qidaların rasiona daxil edilməsi tövsiyə olunur.
Kifayət qədər maye qəbulu: Yaşa uyğun su qəbulu təmin edilməlidir. Lakin xüsusi olaraq qeyd edilməlidir ki, lif və mayenin normadan həddən artıq çox artırılması qəbizliyi tamamilə aradan qaldırmır; onlar balanslı rasionun hissəsi olmalıdır.

2. Düzgün tualet vərdişi

Tualet təlimi keçmiş uşaqlarda yeməkdən sonra (xüsusilə səhər yeməyindən sonra) 5–10 dəqiqə ərzində tualetdə rahat oturmaq vərdişi formalaşdırılmalıdır. Uşağın ayaqları yerə və ya xüsusi dayağa söykənməli, oturuşu rahat olmalıdır. Uşağı məcbur etmək, cəzalandırmaq və ya utandırmaq olmaz.

3. Fiziki aktivlik

Yaşa uyğun gündəlik fiziki aktivlik bağırsaq peristaltikasını stimullaşdırır və normal bağırsaq vərdişlərinin formalaşmasına kömək edir.

4. Dərman müalicəsi

Bəzi uşaqda yalnız qidalanma və davranış dəyişiklikləri kifayət etmir.

ESPGHAN/NASPGHAN tövsiyələrinə əsasən, Polietilenqlikol (PEG) (PEG 3350 və ya PEG 4000) uşaqlarda funksional qəbizliyin saxlayıcı müalicəsində ilk seçilən və güclü tövsiyə olunan preparatdır. PEG bağırsaqda suyun saxlanmasına kömək edərək nəcisin yumşalmasını təmin edir.
Bağırsaqda böyük həcmdə sərt nəcis toplandıqda əvvəlcə nəcis kütləsinin boşaldılması (impaction clearance) tələb oluna bilər.
İmalələr gündəlik və uzunmüddətli qəbizlik müalicəsində rutin üsul kimi tövsiyə olunmur.
Dərman seçimi və dozası yalnız pediatr tərəfindən müəyyənləşdirilməlidir.

Valideynlər nələrə diqqət etməlidirlər?

Qəbizliyi olan uşağa qarşı səbirli yanaşmaq vacibdir. Xüsusilə tualet təlimi dövründə uşağın məcbur edilməsi və ya cəzalandırılması problemi daha da ağırlaşdıra bilər. Valideynlər uşağın nəcis ifrazının tezliyini, nəcisin formasını və defekasiya zamanı ağrının olub-olmadığını izləməlidirlər. Qəbizlik uzun müddət davam etdikdə və ya təkrarladıqda ev üsulları ilə vaxt itirmədən pediatra müraciət edilməlidir.

Nəticə

Uşaqlarda qəbizlik geniş yayılmış, lakin düzgün yanaşma ilə əksər hallarda uğurla müalicə oluna bilən problemdir. Hər gün nəcis ifraz etməmək mütləq qəbizlik demək deyil. Əsas diqqət nəcisin konsistensiyasına, defekasiya zamanı ağrının olub-olmamasına və uşağın ümumi vəziyyətinə yönəldilməlidir.

Unutmayaq: qəbizliyin müalicəsində əsas məqsəd uşağın sadəcə nəcis ifraz etməsi deyil, ağrısız, rahat və davamlı bağırsaq vərdişinin formalaşdırılmasıdır.

Redaktə qeydi: Mətn müəllifin gündəlik klinik təcrübəsi, beynəlxalq tibbi mənbələr və Gemini AI texnologiyasının dil, dilçilik və struktur redaktəsi dəstəyi ilə hazırlanmışdır.

İstinad edilən ədəbiyyat: