“Pnevmoniya peyvəndi” kimi tanınan pnevmokok peyvəndi nədir? Yan təsirləri varmı?

0-6 ay Vaksinasiya Xəbərlər

28 Sentyabr 2026

Baxış

112

Həkim Nərmin Əzizova,

K.Y. Fərəcova adına Elmi-Tədqiqat Pediatriya İnstitutunun həkim-neonatoloqu;

Azərbaycan Tibb Universitetinin I Uşaq xəstəlikləri kafedrasının assistenti;

Pediatriya.az portalının təsisçisi

Qeyd: Aşağıdakı mətn həkim-neonatoloq Nərmin Əzizova tərəfindən aparılan tibbi müşahidələr və beynəlxalq elmi mənbələr əsasında tərtib edilmişdir. Mətnin üslub, orfoqrafik və qrammatik düzəlişlərində AI Gemini imkanlarından istifadə olunmuşdur.

Valideynlər arasında pnevmokok peyvəndi çox vaxt “pnevmoniya peyvəndi” kimi tanınır. Lakin, fikrimcə, bu ad tam dəqiq deyil. Çünki pnevmokok peyvəndi yalnız pnevmoniyadan deyil, Streptococcus pneumoniae bakteriyasının törətdiyi bir sıra ciddi infeksiyalardan qorunmağa kömək edir.

Pnevmokok nədir?

Pnevmokok — Streptococcus pneumoniae adlı bakteriyadır. Xüsusilə körpə və azyaşlı uşaqlarda müxtəlif xəstəliklərə səbəb ola bilər:

Orta qulaq iltihabı (otit)
Sinusit
Pnevmoniya
Bakteriemiya və sepsis
Meningit

Bakteriyanın qan və ya beyin-onurğa beyni mayesi kimi normalda steril olan nahiyələrə keçməsi invaziv pnevmokok xəstəliyi adlanır. Meningit və bakteriemiya/sepsis bu xəstəliyin ən ağır formaları arasındadır.

Niyə uşaqları pnevmokoka qarşı peyvənd etməyi tövsiyə edirik?

Azyaşlı uşaqlar, xüsusilə də ilk 2 yaş dövründə olan körpələr pnevmokok infeksiyalarına qarşı son dərəcə həssasdırlar. Vaksinasiyanın əsas məqsədi yalnız uşağı adi pnevmoniyadan qorumaq deyil, ilk növbədə bu bakteriyanın törədə biləcəyi meningit, sepsis (qanın zəhərlənməsi) kimi həyati təhlükə yaradan ağır və invaziv xəstəliklərin riskini kəskin azaltmaqdır.

Pnevmokok konyuqasiya olunmuş peyvəndlərinin (PCV) geniş tətbiqi nəticəsində dünyada və ölkəmizdə uşaqlar arasında invaziv pnevmokok xəstəliklərinə yoluxma və ağır fəsadların yaranma tezliyi əhəmiyyətli dərəcədə azalmışdır.

Bəs niyə “pnevmoniya peyvəndi” deyilir?

Pnevmokok uşaqlarda bakterial pnevmoniyanın mühüm törədicilərindən biridir. Buna görə gündəlik danışıqda pnevmokok peyvəndinə bəzən “pnevmoniya peyvəndi” deyilir.

Lakin burada vacib bir məqam var: Pnevmokok peyvəndi bütün pnevmoniyaların qarşısını almır. Pnevmoniyaya müxtəlif viruslar və bakteriyalar səbəb ola bilər. Pnevmokok peyvəndi isə Streptococcus pneumoniae-nin peyvəndin tərkibinə daxil olan serotiplərinə qarşı immun müdafiə yaratmağa yönəlib.

Pnevmokok peyvəndi uşaqlara nə zaman vurulur?

Pnevmokok peyvəndi Azərbaycanda Milli Peyvənd Təqviminə daxildir. Hazırkı təqvimə əsasən uşaqlara pnevmokok infeksiyasına qarşı peyvənd:

2 aylıqda
4 aylıqda
6 aylıqda tətbiq olunur.

Peyvəndlərini vaxtında almayan uşaqlarda isə sonrakı immunizasiya planı uşağın yaşına və əvvəl aldığı dozaların sayına uyğun müəyyən edilir.

Pnevmokok peyvəndinin müxtəlif növləri niyə var?

Pnevmokok bakteriyasının çoxsaylı serotipləri mövcuddur. Buna görə pnevmokok peyvəndlərinin adlarında PCV və müəyyən rəqəmlərlə (məsələn, PCV10, PCV13, PCV15, PCV20) qarşılaşmaq mümkündür.

Bu rəqəmlər vaksinin neçə pnevmokok serotipinə qarşı antigen ehtiva etdiyini göstərir. Müasir dövrdə daha geniş serotip əhatəsinə malik konyuqasiya olunmuş pnevmokok vaksinləri də istifadə olunur. Hansı preparatın və hansı sxemin seçilməsi ölkənin peyvənd proqramından, uşağın yaşına, əvvəlki vaksinasiya tarixçəsindən və risk faktorlarından asılıdır.

Booster doza nədir?

Booster — gücləndirici doza deməkdir. İlkin peyvənd dozaları immun sisteminin pnevmokoku tanımasına və immun yaddaşın formalaşmasına kömək edir. Müəyyən peyvənd sxemlərində daha sonra verilən booster doza həmin immun cavabı yenidən gücləndirmək və qoruyuculuğu davam etdirmək məqsədi daşıyır.

Pnevmokok peyvəndinin tətbiq sxemləri ölkələr arasında eyni olmaya bilər. Buna görə başqa ölkənin peyvənd təqvimində gördüyümüz doza və yaşları avtomatik olaraq Azərbaycan təqviminə tətbiq etmək düzgün deyil.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) mövqeyi və tövsiyələri

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (WHO) pnevmokok xəstəliklərini peyvəndlə qarşısı alına bilən ən vacib ictimai səhiyyə problemlərindən biri hesab edir. ÜST-nin bu barədə əsas tövsiyələri aşağıdakılardır:

Peyvənd proqramlarına inteqrasiya: ÜST bütün ölkələrə pnevmokok konyuqasiya olunmuş vaksinlərini (PCV) uşaqların rutin immunizasiya proqramlarına daxil etməyi tövsiyə edir.
Tövsiyə olunan sxemlər: ÜST 3 dozalıq əsas sxemləri tövsiyə edir:
1. 3 primary doses (3p+0): Körpəlikdə 3 əsas doza (məsələn, 2, 4, 6 aylıqda).
2. 2 primary doses + 1 booster (2p+1): Körpəlikdə 2 əsas doza və həyatın 2-ci ilində 1 booster doza.
Ağır xəstəliklərin qarşısının alınması: ÜST vurğulayır ki, PCV vaksinləri uşaq ölümünün əsas səbəblərindən biri olan ağır pnevmoniya, meningit və sepsisin riskini kəskin azaldır.
Yoluxucu zəncirin qırılması: Uşaqların kütləvi vaksinasiyası bakteriyanın burun-boğaz nahiyəsində daşınmasını azaldaraq cəmiyyət daxilində (o cümlədən yaşlılar arasında) kollektiv immunitet (herd immunity) formalaşdırır.

Ürək xəstəliyi olan uşaqlara pnevmokok peyvəndi xüsusilə vacibdirmi?

Bəzi xroniki xəstəlikləri olan uşaqlarda ağır pnevmokok infeksiyasının riski daha yüksək ola bilər. Bu qrupa müəyyən xroniki ürək xəstəlikləri, eləcə də bəzi xroniki ağciyər, böyrək xəstəlikləri, immun sisteminin zəifləməsi və digər xüsusi risk vəziyyətləri daxil ola bilər.

Belə uşaqlarda rutin peyvəndlərə əlavə pnevmokok vaksinasiyasına ehtiyac olub-olmaması uşağın yaşı, əsas xəstəliyi, əvvəl aldığı pnevmokok peyvəndinin növü və dozalarına əsasən həkim tərəfindən fərdi qiymətləndirilməlidir. Fikrimcə, “ürək xəstəliyi olan hər uşağa mütləq əlavə doza vurulmalıdır” şəklində ümumi yanaşma düzgün deyil.

Pnevmokok peyvəndindən sonra hansı reaksiyalar ola bilər?

Pnevmokok peyvəndindən sonra əksər uşaqlarda ya heç bir ciddi problem yaranmır, ya da yüngül və keçici reaksiyalar müşahidə olunur. Ən çox rast gəlinən reaksiyalar:

İnyeksiya yerində ağrı, qızartı və ya şişkinlik
Yüngül hərarət
Narahatlıq və ağlağanlıq
Yorğunluq
İştahanın müvəqqəti azalması

Bu reaksiyalar adətən qısa müddətdə keçir. Bütün vaksinlərdə olduğu kimi, ağır allergik reaksiya mümkündür, lakin çox nadir rast gəlinir. Peyvənddən sonra nəfəs almaqda çətinlik, üz və boğazda şişkinlik, yayılmış övrə və ya uşağın ümumi vəziyyətində kəskin pisləşmə kimi əlamətlər yaranarsa, təcili tibbi yardım tələb olunur.

Peyvənd 100% qoruyurmu?

Heç bir peyvənd bütün hallarda 100% qoruma təmin etmir. Bundan başqa, pnevmokokun çoxsaylı serotipləri mövcuddur və peyvəndlər müəyyən serotipləri əhatə edir. Buna baxmayaraq, pnevmokok peyvəndlənməsinin əsas üstünlüklərindən biri uşaqlarda ağır və invaziv pnevmokok xəstəliklərinin qarşısının alınmasına kömək etməsidir.

Valideynlərə əsas mesajımız

Pnevmokok peyvəndi sadəcə “pnevmoniya peyvəndi” deyil. O, uşaqları pnevmokok bakteriyasının törədə biləcəyi pnevmoniya, meningit, bakteriemiya, sepsis və digər pnevmokok infeksiyalarından qorumağa yönəlmiş vacib uşaqlıq peyvəndlərindən biridir.

Uşağın peyvəndlərinin Milli Peyvənd Təqviminə uyğun və vaxtında aparılması vacibdir. Xroniki xəstəliyi və ya xüsusi risk faktoru olan uşaqlarda isə əlavə pnevmokok vaksinasiyasına ehtiyac pediatr və müvafiq mütəxəssislə fərdi şəkildə qiymətləndirilməlidir.

İstifadə olunmuş mənbələr