Hippokrat andı: 25 əsrdir həkimlik peşəsinin dəyişməyən fəlsəfəsi

Tibb elmi əsrlər boyu böyük inkişaf yolu keçib. Yeni texnologiyalar, müasir diaqnostika və innovativ müalicə üsulları həkimlərin imkanlarını xeyli genişləndirib. Lakin bütün bu dəyişikliklərə baxmayaraq, həkim peşəsinin əsas mənəvi dəyərləri 25 əsrdir demək olar ki, dəyişməyib. Bu dəyərlərin təməlində isə Hippokrat andı dayanır.

Hippokrat andı eramızdan əvvəl V–IV əsrlərdə Qədim Yunanıstanda formalaşıb. And ənənəvi olaraq “Təbabətin atası” hesab edilən Hippokratın adı ilə bağlı olsa da, müasir tədqiqatçılar mətnin böyük ehtimalla onun məktəbinin nümayəndələri tərəfindən hazırlandığını bildirirlər. Sonradan bu mətn “Corpus Hippocraticum” (Hippokrat külliyyatı) adlanan tibbi əsərlər toplusuna daxil edilib.

Andın əsas məqsədi yalnız peşəkar həkim yetişdirmək deyildi. Əsas hədəf yüksək mənəvi keyfiyyətlərə malik, vicdanlı, məsuliyyətli və insan həyatına hörmətlə yanaşan həkim formalaşdırmaq idi.

* Xəstənin sağlamlığını və mənafeyini hər şeydən üstün tutmaq;

* Həkimlik peşəsini vicdanla və ləyaqətlə icra etmək;

* Xəstə haqqında əldə olunan məlumatların məxfiliyini qorumaq;

* Müəllimə hörmət göstərmək və tibbi bilikləri gələcək nəsillərə ötürmək;

* İnsan həyatına qəsdən zərər verməmək.

* Andın təxminən 2500 illik tarixi var.

* Orijinal mətn qədim yunan dilində yazılıb.

* Qədim variantda Apollon, Asklepios, Higieya və Panakeya kimi yunan tanrılarının adı ilə and içilirdi.

* Həkim müəlliminə valideyni kimi hörmət etməyə və ehtiyac yaranarsa ona kömək göstərməyə söz verirdi.

* Xəstənin sirrini qorumaq andın ən mühüm müddəalarından biri idi və bu prinsip bu gün də tibbi etikanın əsas qaydalarından sayılır.

* Orijinal mətndə qəsdən zəhər vermək qadağan edilirdi.

* Abort məqsədilə müəyyən vasitələrin verilməməsi də qədim mətnin müddəaları arasında yer alırdı.

* Böyrək daşı əməliyyatlarının bu sahədə təcrübəsi olan mütəxəssislər tərəfindən aparılması tövsiyə edilirdi. Bu, tibbdə ixtisaslaşmanın ilk nümunələrindən biri hesab olunur.

* Tez-tez Hippokrat andı ilə əlaqələndirilən “Əvvəlcə zərər vermə” (Primum non nocere) ifadəsi orijinal mətndə sözbəsöz yazılmasa da, onun əsas fəlsəfəsini əks etdirir.

Bu gün dünyanın əksər tibb universitetlərində məzunlar Hippokrat andının müasir versiyalarını səsləndirirlər. Müasir mətnlərdə dini ifadələr çıxarılıb, onların yerini insan hüquqları, xəstə ləyaqətinə hörmət, ayrı-seçkiliyin yolverilməzliyi, peşə məsuliyyəti və ömürboyu davamlı təhsil kimi prinsiplər tutub.

1948-ci ildə Ümumdünya Tibb Assosiasiyası tərəfindən qəbul edilən Cenevrə Bəyannaməsi Hippokrat andının müasir etik davamı hesab olunur və sonrakı illərdə bir neçə dəfə yenilənib.

Texnologiya dəyişsə də, süni intellekt və robot texnologiyaları tibdə geniş tətbiq olunsa da, həkim peşəsinin əsasını yenə də insanpərvərlik, vicdan, dürüstlük və məsuliyyət təşkil edir. Məhz buna görə Hippokrat andı minilliklər keçməsinə baxmayaraq, bu gün də öz əhəmiyyətini qoruyur və həkimlik peşəsinin mənəvi kompası hesab olunur.

Hippokrat andı hüquqi sənəd deyil. O, həkimin cəmiyyət, xəstələri və öz vicdanı qarşısında götürdüyü mənəvi öhdəlikdir. Aradan 25 əsrdən çox vaxt keçsə də, onun əsas mesajı dəyişməyib: həkimin ən ali vəzifəsi insan həyatını qorumaq, xəstəyə fayda vermək və heç vaxt ona qəsdən zərər vurmamaqdır.

Qeyd: Bu məqalə Pediatriya.az redaksiyası tərəfindən elmi və tarixi mənbələr əsasında hazırlanmışdır.

•World Medical Association (WMA). Declaration of Geneva (Physician’s Pledge).

•Encyclopaedia Britannica. Hippocratic Oath.

•U.S. National Library of Medicine (NLM). Hippocratic Corpus və tibb etikasına dair tarixi mənbələr.

Məqalənin hazırlanması zamanı məlumatların sistemləşdirilməsi, dil və üslub redaktəsi, orfoqrafiya və durğu işarələrinin yoxlanılmasında ChatGPT-dən köməkçi vasitə kimi istifadə edilmişdir. Məqalənin elmi məzmunu və yekun redaktəsi Pediatriya.az redaksiyası tərəfindən həyata keçirilmişdir.