Uşaqlarda uzunmüddətli öskürək: səbəblər, diaqnostika və tövsiyələr. Həkim Nərmin Əzizova, həkim Əli Quliyev

Öskürək nədir və nə üçün yaranır?

Öskürək – tənəffüs yollarını yad cisimlərdən, selikdən və sekresiyalardan təmizləyən, aspirasiya (boğulma) riskini azaldan təbii qoruyucu refleksdir. Bu, bədənin özünü müdafiə mexanizmidir.

Araşdırmalara görə: sağlam uşaqlar gün ərzində 10–12 dəfə öskürə bilər (Chang AB et al., Chest, 2006). Bu, tənəffüs sisteminin normal fəaliyyətinin bir hissəsidir və adətən patoloji əhəmiyyət daşımır.

Xroniki öskürək nə vaxtdan hesab olunur?

Öskürəyin davametmə müddətinə görə təsnifatı:

CHEST (2017) təlimatına görə, 4 həftədən uzun davam edən öskürək pediatrda qiymətləndirilməlidir. British Thoracic Society (2019) isə xroniki öskürəyi 8 həftədən sonra hesab edir.

Uşaqlarda uzunmüddətli öskürəyə səbəb olan əsas amillər

Uzunmüddətli öskürək bəzən sadə virus infeksiyası, bəzən isə ciddi patologiyaların göstəricisidir.

Əsas səbəblər:

• İnfeksiyalar: RSV, adenovirus, Mycoplasma pneumoniae, Chlamydia pneumoniae, göyöskürək (Bordetella pertussis), vərəm
• Bronxial astma (xüsusən gecə və ya fiziki aktivlik zamanı artan öskürəklər)
• Postnazal axıntı (burun-udlağın arxasına selik axıntısı)
• Qastroezofageal refluks (GÖR)
• Yad cisim aspirasiyası
• Kistik fibroz, Primer siliar disfunksiya (PCD)
• İmmun çatışmazlıqlar
• Anadangəlmə tənəffüs yolları qüsurları
• Psixogen öskürək (emosional və stressə bağlı)

Yaşa görə daha çox rast gəlinən səbəblər

Epidemioloji və statistik məlumatlar

• Uşaqların təxminən 5–10%-də uzunmüddətli (≥4 həftə) öskürək müşahidə olunur (Marchant JM et al., Arch Dis Child, 2002).
• Xroniki öskürəyi olan uşaqların 35–40%-də əsas səbəb astmadır.
• Göyöskürək hallarının 15–20%-i 5 yaşadək uşaqlarda rast gəlinir.
• PBB (Protracted Bacterial Bronchitis) səbəbli öskürək bütün uzunmüddətli halların 20–30%-ni təşkil edir.

Bu məlumatlar diaqnostik istiqamətin seçilməsində mühüm rol oynayır.

Valideynlər üçün klinik siqnallar

Diaqnostik yanaşma (CHEST, BTS, ERS təlimatlarına əsasən)

1. Anamnez və fiziki müayinə
2. Rentgenoqrafiya (döş qəfəsinin ümumi görüntüsü)
3. Spirometriya (6 yaşdan yuxarı uşaqlarda)
4. Qan analizləri: tam qan, immunoloji göstəricilər, mikroboloji testlər
5. Yad cisim şübhəsində bronxoskopiya
6. Uzunmüddətli hallarda: KT, bronxoalveolyar lavaj, terif testlər

Valideynlər üçün faydalı tövsiyələr

• 4 həftədən uzun öskürəkdə mütləq pediatra müraciət edin.
• Yad cisim ehtimalı varsa, təcili müdaxilə tələb olunur.
• Özbaşına öskürəkkəsici və antibiotik istifadəsi qəti qadağandır.
• Uşağın mühitini (toz, siqaret tüstüsü, allergenlər) təmiz saxlamaq lazımdır.
• Nəmləndirilmiş hava və kifayət qədər maye qəbuluna diqqət edin.

Üç əsas məqam

1. 4 həftədən uzun öskürək diqqətlə izlənilməlidir.
2. Yad cisim ehtimalı varsa, dərhal bronxoskopiya və ya KT tələb olunur.
3. Səbəb bilinmədən dərman istifadəsi risklidir.

Tövsiyə etdiyimiz ədəbiyyat və istinadlar

1. Chang AB et al. “Cough in children: definitions and clinical evaluation.” Chest, 2006;129(1 Suppl):260S–283S.
2. Marchant JM, Masters IB, et al. “Evaluation and outcome of young children with chronic cough.” Arch Dis Child, 2002;87:27–30.
3. Shields MD et al. “British Thoracic Society Guidelines: Cough in children.” Thorax, 2019;74(Suppl 1):i1–i24.
4. Kantar A et al. “ERS statement on chronic cough in children.” Eur Respir J, 2020;55(6):1901136.
5. Chang AB, Glomb WB. “Guidelines for evaluating chronic cough in pediatrics.” Chest, 2017;152(5):1256–1268.
6. Wurzel DF et al. “Protracted bacterial bronchitis in children: natural history and risk factors.” Chest, 2014;145(6):1271–1278.
7. Kahrilas PJ et al. “Gastroesophageal reflux and chronic cough in children.” Am J Gastroenterol, 2013;108:1672–1685.

Nərmin Əzizova, K.Y. Fərəcova adına Elmi-Tədqiqat Pediatriya İnstitutunun həkim-neonatoloqu

Tibb üzrə fəlsəfə doktoru, həkim uzman, MedEra Hospitalının Pediatriya şöbəsinin müdiri