Uşaqları günəşdən necə qoruyaq? Günəş kremi, UV şüaları və günəşdən qorunma qaydaları Həkim Nərmin Əzizova
Yay aylarında uşaqların açıq havada daha çox vaxt keçirməsi onların fiziki inkişafı, psixoloji rifahı və ümumi sağlamlığı üçün faydalıdır. Açıq havada oyun və fiziki aktivlik uşaqların sağlam həyat tərzinin mühüm hissəsidir. Lakin günəş işığının faydalı tərəfləri ilə yanaşı, ultrabənövşəyi (UV) şüalara həddindən artıq və qorunmasız məruz qalmaq, xüsusilə uşaqlar və yeniyetmələr üçün uzunmüddətli sağlamlıq riskləri yarada bilər.
Günəş yanığı sadəcə dərinin müvəqqəti qızarması və ağrısı deyil. UV şüalanma dəri hüceyrələrinin DNT-sində zədələnmələrə səbəb ola bilər və uzunmüddətli perspektivdə dəri xərçəngi riskinin artmasına töhfə verir. Xüsusilə uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə baş verən təkrarlanan günəş yanıqları sonrakı yaşlarda melanoma riskinin artması ilə əlaqələndirilir.
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) ultrabənövşəyi şüalanmanı insan üçün kanserogen amil kimi qiymətləndirir və günəşdən qorunmanı dəri xərçənginin profilaktikasının mühüm hissəsi hesab edir. ÜST-nin tövsiyəsinə əsasən, UV indeksi 3 və ya daha yüksək olduqda günəşdən qorunma tədbirləri görülməlidir.
Məhz buna görə uşaqların günəşdən qorunması yalnız yay mövsümündə və ya çimərlikdə deyil, UV şüalanmanın yüksək olduğu bütün açıq hava fəaliyyətləri zamanı diqqətdə saxlanılmalıdır.
Günəş kremi bu qorunma strategiyasının mühüm komponentlərindən biridir. Lakin düzgün günəşdən qorunma yalnız kremdən ibarət deyil. Kölgədə qalmaq, uyğun geyim seçmək, geniş kənarlı papaq və UV qoruyucu gün eynəyindən istifadə günəşdən qorunmanın əsas elementləridir.
Günəş şüaları uşaqların dərisinə necə təsir edir?
Günəşdən Yer səthinə çatan ultrabənövşəyi şüalar əsasən UVA və UVB olmaqla iki əsas qrupa bölünür.
UVA şüaları dərinin daha dərin qatlarına nüfuz edir. Onlar fotoyaşlanma, piqment dəyişiklikləri və hüceyrə səviyyəsində oksidləşdirici zədələnmə ilə əlaqələndirilir. UVA şüaları buludlu havalarda da Yer səthinə çata bilər və müəyyən dərəcədə pəncərə şüşəsindən keçə bilər.
UVB şüaları əsasən dərinin üst qatlarına təsir edir və günəş yanıqlarının əsas səbəbidir. UVB həmçinin dəri hüceyrələrinin DNT-sində birbaşa zədələnmələr yarada və dəri xərçənginin inkişafında rol oynaya bilər.
UV şüalanmanın yaratdığı DNT zədələnmələri zamanla toplanaraq hüceyrələrdə mutasiyalara səbəb ola bilər. Bu səbəbdən günəşdən qorunma tədbirlərinin əsas məqsədi yalnız günəş yanığının qarşısını almaq deyil, uşağın həyat boyu aldığı ümumi UV yükünü azaltmaqdır.
Uşaqlar və yeniyetmələr gün ərzində açıq havada daha çox vaxt keçirə bildikləri üçün UV şüalanmaya məruz qalma ehtimalı da yüksəkdir. Uşaqlıq dövründə baş verən təkrarlanan günəş yanıqları ilə sonrakı yaşlarda melanoma arasında əlaqə müxtəlif epidemioloji tədqiqatlarda göstərilmişdir.
51 müstəqil tədqiqat populyasiyasını əhatə edən geniş meta-analizdə günəş yanıqlarının artması ilə dəri melanoması riskinin yüksəlməsi arasında əlaqə müəyyən edilmişdir. Bu nəticələr uşaqlıqdan etibarən günəş yanıqlarının qarşısının alınmasının vacibliyini göstərir.
Günəş kremi nədir və necə təsir göstərir?
Günəş kremi ultrabənövşəyi şüaların dəriyə təsirini azaltmaq üçün hazırlanmış qoruyucu vasitədir. Tərkibində olan UV filtrləri günəş şüalarının dəriyə çatmasını müxtəlif mexanizmlərlə azaldır.
Müasir günəş kremlərində istifadə olunan filtrlər əsasən iki qrupa bölünür:
Mineral filtrlər
Əsasən sink oksidi (zinc oxide) və titan dioksid (titanium dioxide) tərkibli olurlar. Bu maddələr UV şüalarının dəriyə çatmasını azaltmağa kömək edir.
Üzvi filtrlər
Əvvəllər daha çox “kimyəvi filtrlər” adlandırılan bu maddələr UV şüalarını udaraq onların dəriyə çatmasının qarşısını alır.
Müasir günəş kremlərinin bir çoxunda müxtəlif UV filtrləri birlikdə istifadə edilir və geniş spektrli qoruma təmin edilir.
Burada vacib məqam odur ki, günəş kremi günəşdən qorunmanın yeganə vasitəsi deyil. ÜST və dermatoloji təşkilatların tövsiyələrinə görə, ən effektiv yanaşma bir neçə qorunma üsulunun birlikdə tətbiq edilməsidir:
- günəşin intensiv olduğu vaxtlarda kölgədə qalmaq;
- qoruyucu geyimlərdən istifadə etmək;
- geniş kənarlı papaq taxmaq;
- UV qoruyucu gün eynəyi istifadə etmək;
- açıq qalan dəri sahələrinə uyğun günəş kremi tətbiq etmək.
Uşaqlar üçün günəş kremi necə seçilməlidir?
Günəş kremi seçərkən bir neçə əsas xüsusiyyətə diqqət yetirmək lazımdır.
- Geniş spektrli qoruma
Məhsulun üzərində “Broad Spectrum” və ya geniş spektrli qoruma qeydinin olması arzuolunandır. Bu, məhsulun həm UVA, həm də UVB şüalarına qarşı qoruma təmin etdiyini göstərir.
- SPF 30 və ya daha yüksək
Amerika Dermatologiya Akademiyası geniş spektrli, SPF 30 və ya daha yüksək günəş kremlərindən istifadə etməyi tövsiyə edir.
SPF əsasən UVB şüalarına qarşı qorumanı qiymətləndirən göstəricidir. SPF-in daha yüksək olması avtomatik olaraq uşağın günəş altında daha uzun müddət qala biləcəyi anlamına gəlmir.
- Suya davamlılıq
Dənizdə, hovuzda və ya uşağın çox tərlədiyi hallarda suya davamlı məhsullara üstünlük verilə bilər. Lakin “suya davamlı” ifadəsi məhsulun gün ərzində yenilənmədən qoruyacağı demək deyil.
- Dəri xüsusiyyətləri
Həssas dəriyə malik uşaqlarda ətirsiz və qıcıqlandırıcı maddələri daha az olan məhsullara üstünlük verilə bilər.
Mineral filtrlər, xüsusilə sink oksidi və titan dioksid, bəzi uşaqlarda alternativ seçim ola bilər.
Lakin valideynlər bilməlidirlər ki, günəş kremində konkret bir filtrin olması məhsulu avtomatik olaraq digər məhsullardan daha təhlükəsiz etmir. Əsas məsələ məhsulun geniş spektrli olması, düzgün tətbiq edilməsi və ümumi günəşdən qorunma tədbirlərinin həyata keçirilməsidir.
Günəş kremindən düzgün istifadə qaydaları
Günəş kreminin effektivliyi yalnız məhsulun xüsusiyyətlərindən deyil, onun düzgün tətbiqindən də asılıdır.
Elmi tədqiqatlar göstərir ki, insanlar günəş kremini çox vaxt laboratoriya şəraitində SPF göstəricisinin hesablanması üçün istifadə edilən miqdardan daha az tətbiq edirlər. Buna görə real həyatda əldə edilən qoruma məhsulun etiketində göstərilən SPF-dən daha aşağı ola bilər.
Günəş kremi:
- açıq havaya çıxmazdan təxminən 15 dəqiqə əvvəl tətbiq edilməlidir;
- bütün açıq dəri sahələrinə kifayət qədər miqdarda çəkilməlidir;
- tərləmə, üzgüçülük və dəsmalla qurulanmadan sonra yenilənməlidir;
- ümumiyyətlə, açıq havada uzun müddət qalındıqda təxminən hər 2 saatdan bir yenidən tətbiq edilməlidir.
Xüsusilə aşağıdakı nahiyələr tez-tez unudulur:
- qulaqlar;
- burun;
- boynun arxa hissəsi;
- dodaqlar;
- əllərin üstü;
- ayaqların üstü;
- dizlərin arxa hissəsi.
Bu nahiyələr də günəş yanığı riski daşıdığı üçün qorunmalıdır.
Günəş kremindən istifadə edərkən məhsulun çox nazik qatla çəkilməsi qoruyuculuğu əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər. Məhsul dəriyə bərabər və kifayət qədər miqdarda tətbiq edilməlidir.
Sprey, losyon, yoxsa krem?
Uşaqlar üçün günəşdən qoruyucu vasitələr krem, losyon, gel, stik və sprey formasında istehsal olunur.
Düzgün istifadə edildikdə müxtəlif formalı məhsullar effektiv ola bilər. Lakin kiçik yaşlı uşaqlarda krem və ya losyon formasında məhsullardan istifadə dərinin bərabər örtülməsini qiymətləndirmək baxımından daha rahat ola bilər.
Sprey formalı məhsullardan istifadə edərkən ehtiyatlı olmaq lazımdır.
Spreyi birbaşa uşağın üzünə püskürtmək məsləhət görülmür. Məhsul əvvəlcə böyüyün əlinə püskürdülə, daha sonra uşağın üzünə çəkilə bilər.
Spreylərin istifadəsi zamanı məhsulun tənəffüs yollarına daxil olmasının qarşısını almaq üçün uşağın nəfəs alıb-verməsi və tətbiq şəraiti nəzərə alınmalıdır.
6 aydan kiçik körpələr günəşdən necə qorunmalıdır?
Həyatın ilk aylarında körpələrin dərisi günəş şüalarına qarşı xüsusilə həssasdır.
Bu yaş qrupunda əsas qorunma strategiyası günəş kremindən istifadə etməkdən daha çox birbaşa günəş şüalarından uzaq qalmaq və fiziki qorunmadır.
Körpə:
- mümkün qədər kölgədə saxlanılmalı;
- yüngül, uzunqollu və nəfəsalan geyimlər geyindirilməli;
- geniş kənarlı papaq taxmalı;
- birbaşa günəş altında uzun müddət saxlanılmamalıdır.
ÜST 12 aydan kiçik uşaqların mümkün qədər kölgədə saxlanılmasını tövsiyə edir.
Amerika Pediatriya Akademiyası və dermatoloji tövsiyələrdə də kiçik körpələr üçün əsas yanaşmanın kölgə və qoruyucu geyim olduğu vurğulanır.
Günəşdən qaçmağın mümkün olmadığı hallarda açıq qalan kiçik dəri sahələrinə günəş kremi tətbiqi pediatr və ya həkim məsləhəti əsasında nəzərdən keçirilə bilər.
Günəşdən qorunma yalnız günəş kremindən ibarət deyil
ÜST-nin tövsiyələrinə əsasən, günəşdən qorunmanın əsas prinsiplərindən biri UV indeksinin izlənilməsidir.
UV indeksi 3 və ya daha yüksək olduqda günəşdən qorunma tədbirləri görülməlidir.
Günəşin intensiv olduğu vaxtlarda uşaqların uzun müddət birbaşa günəş altında qalması məsləhət görülmür. Mümkün olduqda açıq hava fəaliyyəti günəşin daha az intensiv olduğu saatlara planlaşdırılmalıdır.
Burada konkret “10:00–16:00” saatlarına kor-koranə bağlı qalmaq əvəzinə, yerli hava şəraitində UV indeksinə diqqət yetirmək daha elmi yanaşmadır. Çünki UV şüalanmanın intensivliyi coğrafi mövqedən, mövsümdən, günəşin hündürlüyündən və digər amillərdən asılı olaraq dəyişir.
Kölgədə olmaq UV şüalarından tam qorunma demək deyil. Su, qum, beton və digər səthlər UV şüalarını əks etdirə bilər. Buna görə kölgədə olan uşaq da müəyyən miqdarda UV şüalanmaya məruz qala bilər.
Buludlu hava da tam təhlükəsiz hesab edilməməlidir. Buludlar UV şüalarının hamısını bloklamır və UV indeksindən asılı olaraq günəşdən qorunma tədbirləri yenə də lazım ola bilər.
Günəşdən qoruyan geyim və aksessuarlar
Düzgün seçilmiş geyim günəşdən qorunmanın ən effektiv üsullarından biridir.
Sıx toxunmuş, yüngül və nəfəsalan parçadan hazırlanmış uzunqollu köynəklər və uzun şalvarlar dərinin açıq qalan sahəsini azaldaraq UV şüalarının təsirini zəiflədə bilər.
Xüsusi UPF göstəricisi olan geyimlər əlavə qoruma təmin edə bilər.
Papaq seçərkən üzü, qulaqları və boynun arxa hissəsini mümkün qədər örtən geniş kənarlı modellərə üstünlük verilməlidir.
Beysbol tipli kepkalar üzün müəyyən hissəsini qorusa da, qulaq və boyun nahiyələrini tam örtmür.
Gözlərin qorunması da vacibdir. UV qoruyucu günəş eynəkləri ultrabənövşəyi şüaların gözlərə təsirini azaltmağa kömək edə bilər.
Günəş yanığı zamanı nə etməli?
Bütün qoruyucu tədbirlərə baxmayaraq, uşaqlarda günəş yanığı inkişaf edə bilər.
Yüngül günəş yanığı adətən:
- dəridə qızartı;
- həssaslıq;
- ağrı
ilə özünü göstərir.
Daha ağır hallarda:
- qabarcıqlar;
- güclü ağrı;
- halsızlıq;
- hərarət;
- ürəkbulanma və ya qusma;
- susuzlaşma
müşahidə oluna bilər.
Yüngül günəş yanığı zamanı uşaq ilk növbədə günəşdən uzaqlaşdırılmalıdır.
Dərinin soyudulması üçün sərin su və ya sərin kompres tətbiq edilə bilər. Buzun birbaşa dəriyə qoyulması məsləhət görülmür.
Uşağın kifayət qədər maye qəbul etməsi vacibdir.
Zədələnmiş dəri sağalana qədər yenidən günəş şüalarına məruz qalmaqdan qorunmalıdır.
Aşağıdakı hallarda həkimə müraciət edilməlidir:
- kiçik yaşlı uşaqda ciddi günəş yanığı olduqda;
- geniş sahədə qabarcıqlar yarandıqda;
- yüksək hərarət müşahidə edildikdə;
- titrətmə, qusma və ya güclü halsızlıq olduqda;
- güclü ağrı inkişaf etdikdə;
- susuzlaşma əlamətləri olduqda.
Xüsusilə körpələrdə günəş yanığı ciddi qəbul edilməlidir.
Günəş yanığı və dəri xərçəngi riski
Günəş yanıqları ilə gələcək melanoma riski arasındakı əlaqə müxtəlif elmi tədqiqatlarda göstərilmişdir.
2008-ci ildə dərc edilmiş geniş meta-analizdə 51 müstəqil tədqiqat populyasiyasının nəticələri təhlil edilmişdir. Tədqiqat günəş yanıqlarının artması ilə melanoma riskinin yüksəlməsi arasında əlaqə olduğunu göstərmişdir.
Daha yeni tədqiqatlarda da uşaqlıq dövründə günəş yanığı ilə melanoma riski arasında əlaqə müşahidə edilmişdir.
Bu nəticələr uşaqlarda günəşdən qorunmanın yalnız kosmetik məqsəd daşımadığını, uzunmüddətli dəri xərçəngi profilaktikasının mühüm hissəsi olduğunu göstərir.
Statistik məlumatlar
ÜST-nin məlumatlarına görə, 2020-ci ildə dünyada 1,5 milyondan çox dəri xərçəngi hadisəsi qeydə alınmışdır.
Həmin il dəri xərçəngi ilə əlaqəli 120 mindən çox ölüm baş vermişdir.
ÜST-nin hesablamalarına görə, 2020-ci ildə həddindən artıq UV şüalanma ilə əlaqəli olaraq təxminən:
- 1,2 milyon qeyri-melanoma dəri xərçəngi hadisəsi;
- 325 min melanoma hadisəsi
qeydə alınmışdır.
Günəş UV şüalanması ilə əlaqəli olaraq qeyri-melanoma dəri xərçəngindən təxminən 64 min, melanomadan isə 57 min ölümün baş verdiyi hesablanır.
ÜST həmçinin bildirir ki, dəri xərçəngi hallarının əhəmiyyətli hissəsinin həddindən artıq UV şüalanmanın qarşısının alınması ilə önlənməsi mümkündür. Təşkilatın məlumatına əsasən, dəri xərçəngi hallarının təxminən beşdə dördünün həddindən artıq UV məruz qalmanın qarşısının alınması ilə önlənə biləcəyi təxmin edilir.
Bu rəqəmlər günəşdən qorunmanın yalnız fərdi deyil, həm də ictimai səhiyyə baxımından nə qədər əhəmiyyətli olduğunu göstərir.
Günəş kremi həqiqətən dəri xərçəngindən qoruyurmu?
Günəş kreminin uzunmüddətli qoruyucu təsiri ilə bağlı ən mühüm elmi sübutlardan biri Avstraliyada aparılmış randomizə edilmiş nəzarətli tədqiqatdan əldə edilmişdir.
Nambour Randomized Controlled Trial çərçivəsində 1621 iştirakçı araşdırılmışdır. Gündəlik günəş kremindən istifadə edən qrupda müəyyən dəri xərçəngi növlərinin, xüsusilə skuamoz hüceyrəli karsinomanın daha az müşahidə edildiyi göstərilmişdir.
Daha sonra aparılan uzunmüddətli izləmə tədqiqatında müntəzəm günəş kremindən istifadə edən qrupda melanoma hallarının daha aşağı olduğu müəyyən edilmişdir.
Bu tədqiqatlar əsasən böyüklər üzərində aparılsa da, UV şüalanmanın kanserogen təsiri uşaqlar üçün də aktualdır.
Bununla belə, günəş kremini “dəri xərçənginə qarşı tam qoruyucu vasitə” kimi təqdim etmək düzgün deyil.
Ən doğru yanaşma günəş kremini kölgə, qoruyucu geyim, papaq və günəş eynəyi ilə birlikdə istifadə etməkdir.
SPF 30, SPF 50, yoxsa SPF 100?
SPF göstəricisi artdıqca UVB şüalarına qarşı qoruma artır, lakin bu artım xətti xarakter daşımır.
SPF 30-dan SPF 50-yə keçid müəyyən əlavə qoruma təmin etsə də, SPF 100 məhsulunun SPF 50-dən iki dəfə daha effektiv olması demək deyil.
Əsas məsələ yalnız SPF rəqəmi deyil:
- geniş spektrli qoruma;
- kifayət qədər miqdarda tətbiq;
- düzgün tətbiq;
- müntəzəm yenilənmə;
- digər günəşdən qorunma tədbirləri
birlikdə nəzərə alınmalıdır.
SPF 50 istifadə etmək uşağın günəş altında daha uzun müddət qalmasına icazə vermir.
Günəş kremi D vitamini çatışmazlığı yaradırmı?
Valideynləri ən çox düşündürən suallardan biri də budur.
UVB şüaları dəridə D vitamini sintezində iştirak edir. Nəzəri olaraq günəş kremi UVB şüalarının dəriyə çatmasını azaltdığı üçün D vitamini sintezinə təsir göstərə bilər.
Lakin real həyatda insanların günəş kremini ideal miqdarda və bütün açıq dəri sahələrinə mükəmməl şəkildə tətbiq etməməsi səbəbindən bu təsirin klinik baxımdan əhəmiyyətli olması ilə bağlı sübutlar məhduddur.
Ən əsası, D vitamini ehtiyacını qarşılamaq üçün uşaqları uzun müddət qorunmasız günəş altında saxlamaq düzgün yanaşma hesab edilmir.
Uşağın D vitamini ehtiyacı yaşa, qidalanmaya, fərdi risk faktorlarına və yerli tibbi tövsiyələrə uyğun qiymətləndirilməlidir.
Lazım olduqda D vitamini qida mənbələri və həkim tərəfindən tövsiyə edilən preparatlarla təmin edilə bilər.
Oksibenzon və digər günəş kremi filtrləri təhlükəlidirmi?
Son illərdə bəzi günəş kremi filtrləri, o cümlədən oksibenzonla bağlı müxtəlif araşdırmalar aparılmışdır.
Bəzi tədqiqatlarda müəyyən maddələrin dəri vasitəsilə sorula bildiyi göstərilmişdir. Bununla belə, onların insan sağlamlığına klinik baxımdan ciddi zərər verdiyi barədə qəti sübutlar bütün hallarda mövcud deyil.
Bu mövzuda elmi müzakirələr davam edir və müxtəlif ölkələrin tənzimləyici qurumları fərqli yanaşmalar tətbiq edə bilər.
Valideynlər üçün əsas mesaj budur:
Günəşdən qorunmamaq və təkrarlanan günəş yanıqları ilə əlaqəli risklər yaxşı sənədləşdirilmişdir. Buna görə günəş kremindən ümumiyyətlə istifadə etməmək, yalnız müəyyən bir filtr barədə qeyri-müəyyənlik səbəbindən, düzgün yanaşma hesab edilmir.
Həssas dərili uşaqlarda mineral filtrlər, xüsusilə sink oksidi və titan dioksid tərkibli məhsullar alternativ seçim kimi nəzərdən keçirilə bilər.
Valideynlərin ən çox etdiyi səhvlər
Günəşdən qorunma ilə bağlı ən çox rast gəlinən yanlışlıqlar bunlardır:
- Günəş kremini yalnız dənizdə və ya hovuzda istifadə etmək;
- Məhsulu çölə çıxdıqdan sonra tətbiq etmək;
- Gün ərzində kremi yeniləməmək;
- Kremi çox nazik qatla çəkmək;
- Qulaqları və boynun arxa hissəsini unutmaq;
- Ayaqların üstünü və əlləri qorunmadan saxlamaq;
- Günəş kremindən istifadə etdikdən sonra uşağın uzun müddət birbaşa günəş altında qalmasına icazə vermək;
- Kölgədə olarkən tam qorunduğunu düşünmək;
- Buludlu havada UV riskinin olmadığını düşünmək;
- Günəşdən qorunmanı yalnız yay mövsümü ilə məhdudlaşdırmaq;
- Son istifadə tarixi keçmiş və ya xüsusiyyətləri dəyişmiş məhsullardan istifadə etmək.
Bu səhvlərin aradan qaldırılması günəşdən qorunmanın effektivliyini əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər.
Tez-tez verilən suallar
Buludlu havada günəş kremi istifadə etmək lazımdırmı?
UV şüalanma buludlu havada da Yer səthinə çata bilər. Buna görə əsas meyar hava şəraitindən daha çox UV indeksidir. UV indeksi 3 və ya daha yüksəkdirsə, qorunma tədbirləri görülməlidir.
Tünd dərili uşaqlarda da günəş kremindən istifadə edilməlidirmi?
Bəli. Tünd dəri melanin hesabına müəyyən təbii qoruma təmin etsə də, UV şüalarının zədələyici təsirindən tam qorumur. Dəri xərçəngi riski bütün dəri tiplərində mövcuddur.
Keçən ildən qalan günəş kremindən istifadə etmək olarmı?
Məhsulun son istifadə tarixi keçməyibsə və saxlanma şəraiti uyğun olubsa istifadə edilə bilər. Məhsulun rəngi, qoxusu və konsistensiyası dəyişibsə, istifadə edilməməlidir.
SPF 100 SPF 50-dən iki dəfə yaxşıdırmı?
Xeyr. SPF göstəricisinin artması qorumanın proporsional şəkildə ikiqat artması demək deyil. Əsas məsələ məhsulun düzgün və kifayət qədər miqdarda tətbiq olunması və yenilənməsidir.
Günəş kremi uşağı bütün gün günəş altında saxlamağa imkan verirmi?
Xeyr. Günəş kremi digər qorunma tədbirlərini əvəz etmir. Uşağın birbaşa günəş altında qalma müddəti mümkün qədər azaldılmalıdır.
Uşaqlar üçün ən yaxşı günəşdən qorunma üsulu hansıdır?
Ən yaxşı yanaşma bir neçə tədbirin birlikdə tətbiq edilməsidir: kölgə, qoruyucu geyim, papaq, UV qoruyucu günəş eynəyi və açıq qalan dəri sahələrində geniş spektrli günəş kremi.
Nəticə
Uşaqların günəşdən qorunması yalnız yay tətili və ya çimərlik mövsümü ilə məhdudlaşmamalıdır.
Mövcud elmi sübutlar göstərir ki, ultrabənövşəyi şüalanma dəri hüceyrələrinin DNT-sinə zərər verə, günəş yanıqlarına səbəb ola və uzunmüddətli perspektivdə dəri xərçəngi riskini artıra bilər. Xüsusilə uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə təkrarlanan günəş yanıqları sonrakı yaşlarda melanoma riski ilə əlaqələndirilir.
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı UV indeksi 3 və ya daha yüksək olduqda günəşdən qorunma tədbirlərinin görülməsini tövsiyə edir.
Uşaqlar üçün ən effektiv qorunma strategiyası yalnız günəş kremindən istifadə deyil. Kölgədə qalmaq, günəşin intensiv olduğu saatlarda birbaşa günəşdən uzaq durmaq, qoruyucu geyim və geniş kənarlı papaqdan istifadə etmək, UV qoruyucu günəş eynəyi taxmaq və açıq qalan dəri sahələrinə geniş spektrli SPF 30 və ya daha yüksək günəş kremi tətbiq etmək birlikdə daha effektiv qorunma təmin edir.
Valideynlərin öz davranışları ilə nümunə olması və uşaqlara erkən yaşlardan düzgün günəşdən qorunma vərdişlərinin aşılanması gələcəkdə günəş yanıqlarının və UV ilə əlaqəli dəri zədələnmələrinin azalmasına mühüm töhfə verə bilər.
Əsas mesaj sadədir:
Günəşdən qorunmaq günəşdən tamamilə uzaq qalmaq demək deyil. Məqsəd uşaqların açıq havada sağlam və təhlükəsiz şəkildə vaxt keçirməsini təmin edərkən, onların həddindən artıq ultrabənövşəyi şüalanmaya məruz qalmasının qarşısını almaqdır.
İstifadə edilmiş və tövsiyə olunan ədəbiyyat
- World Health Organization (WHO). Ultraviolet radiation. Fact sheet.
http://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/ultraviolet-radiation - World Health Organization (WHO). Radiation: Protecting against skin cancer. 2024.
http://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/radiation-protecting-against-skin-cancer - World Health Organization (WHO). Radiation: The ultraviolet (UV) index.
http://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/radiation-the-ultraviolet-(uv)-index - World Health Organization (WHO). Radiation: The known health effects of ultraviolet radiation.
http://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/radiation-the-known-health-effects-of-ultraviolet-radiation - International Agency for Research on Cancer (IARC). European Code Against Cancer: Ultraviolet Radiation and Cancer.
http://cancer-code-europe.iarc.fr/index.php/en/ecac-12-ways/physical-agents/ultraviolet-radiation-and-cancer - World Health Organization; International Labour Organization. The effect of occupational exposure to solar ultraviolet radiation on malignant skin melanoma and non-melanoma skin cancer: a systematic review and meta-analysis. Geneva: WHO; 2021/2022.
http://www.who.int/publications/i/item/9789240049947 - Dennis LK, Vanbeek MJ, Beane Freeman LE, Smith BJ, Dawson DV, Coughlin JA. Sunburns and risk of cutaneous melanoma: does age matter? A comprehensive meta-analysis. Ann Epidemiol. 2008;18(8):614–627.
http://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18652979/ - Green A, Williams G, Neale R, et al. Daily sunscreen application and betacarotene supplementation in prevention of basal-cell and squamous-cell carcinomas of the skin: a randomised controlled trial. 1999;354(9180):723–729.
http://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10475183/ - Green A, Williams G, Logan V, Strutton G. Reduced melanoma after regular sunscreen use: randomized trial follow-up. J Clin Oncol. 2011;29(3):257–263.
http://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21135266/ - Thompson SC, Jolley D, Marks R. Reduction of solar keratoses by regular sunscreen use. N Engl J Med. 1993;329:1147–1151.
http://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJM199310143291603 - Whiteman DC, Whiteman CA, Green AC. Childhood sun exposure as a risk factor for melanoma: a systematic review of epidemiologic studies. Cancer Causes Control. 2001;12(1):69–82.
http://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11227927/ - American Academy of Dermatology Association. How to Select a Sunscreen.
http://www.aad.org/public/everyday-care/sun-protection/shade-clothing-sunscreen/choosing-right-sunscreen - American Academy of Dermatology Association. How to Apply Sunscreen.
http://www.aad.org/public/everyday-care/sun-protection/shade-clothing-sunscreen/how-to-apply-sunscreen - American Academy of Pediatrics. Sun Safety: Information for Parents About Sunburn & Sunscreen. HealthyChildren.org.
http://www.healthychildren.org/English/safety-prevention/at-play/Pages/Sun-Safety.aspx - S. Food and Drug Administration (FDA). Sunscreen: How to Help Protect Your Skin from the Sun.
http://www.fda.gov/drugs/understanding-over-counter-medicines/sunscreen-how-help-protect-your-skin-sun - Evaluating the effect of childhood sunburn on the risk of cutaneous melanoma through Mendelian randomization. Cancer Sci.
http://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37752763/ - International Agency for Research on Cancer (IARC). Solar and Ultraviolet Radiation. IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans.
http://monographs.iarc.who.int/list-of-classifications - Turkish Society of Dermatology. Güneşten Korunma Rehberi.
http://turkdermatoloji.org.tr/ - Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi. Güneşten Koruyucular ve Akılcı Kullanımı.
http://www.medicine.ankara.edu.tr/
Məqalə haqqında
Bu məqalə Pediatriya.az redaksiyası tərəfindən Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (WHO), Avropa Qida Təhlükəsizliyi Agentliyi (EFSA) və PubMed bazasında indekslənən elmi məqalələr əsasında hazırlanmışdır. Məqalənin hazırlanmasında beynəlxalq elmi ədəbiyyatla yanaşı, Pediatriya.az həkimlərinin gündəlik pediatrik klinik praktikası və peşəkar təcrübəsi də nəzərə alınmışdır.
Qeyd: Məqalənin durğu işarələrinin optimallaşdırılmasında ChatGPT-dən köməkçi alət kimi istifadə edilmişdir.