Pika Sindromu: Sadə vərdiş, yoxsa təhlükəli pozuntu? Həkim Nərmin Əzizova
Pika sindromu – orqanizm üçün qida hesab edilməyən maddələrin (torpaq, təbaşir, kağız, saç, boya, kül, gil, sabun, karandaş və s.) ən azı 1 ay ərzində davamlı şəkildə yeyilməsi ilə xarakterizə olunan qidalanma pozuntusudur. Bu vəziyyət DSM-5 (Amerika Psixiatriya Assosiasiyası) tərəfindən rəsmi olaraq “Pika” diaqnozu kimi tanınır və inkişaf səviyyəsinə uyğun olmayan davranış sayılır.
Yayılma tezliyi
- ÜST məlumatına görə inkişaf etməkdə olan ölkələrdə uşaqlar arasında yayılma tezliyi 8–30% arasında dəyişir.
- Afrika və Cənubi Asiyada geofagiya (torpaq yemə) ən çox rast gəlinən formadır.
- Dəmir çatışmazlığı anemiyası olan uşaqların 25–50%-də pika davranışı müşahidə olunur.
- ABŞ-da 2–3 yaşlı uşaqlar arasında 1–2% tezlik ilə qeydə alınır.
- Qızlarda oğlanlara nisbətən bir qədər çox rast gəlinə bilər.
- Hamilə qadınlarda da bəzi hallarda pika davranışı müşahidə edilə bilər.
Risk qrupları
- 2 yaşdan yuxarı və xüsusilə 2–6 yaş arası uşaqlarda,
- Aşağı sosial-iqtisadi statuslu ailələrdə,
- Dəmir və sink çatışmazlığı olanlarda,
- Autizm, intellektual gerilik, şizofreniya, digər psixi pozuntular zamanı,
- Hemodializ alan yetkinlərdə müşahidə oluna bilər.
Əsas səbəblər
- Dəmir və sink çatışmazlığı (əsas səbəb)
- Qidalanma pozuntuları, səhv dietalar
- Psixi və nevroloji xəstəliklər (autizm, şizofreniya)
- Stress və psixososial laqeydlik
- Mədəniyyətə və inanca bağlı vərdişlər
Əlamətləri
- Davamlı qeyri-adi maddə yemə vərdişi
- Qarın ağrısı, qəbizlik, ishal
- Parazitar infeksiyalar
- Nəcisdə qan, mədə-bağırsaq obstruksiyası
- Allergik reaksiyalar, ağır metal (qurğuşun, civə) zəhərlənmələri
Diaqnostika
Klinik müşahidə:
- Torpaq, kağız, boya, sabun yemək
- Ayaqqabı altını yalamaq, divarı qazıyıb yemək
Laborator və instrumental müayinələr:
- Qan analizləri (dəmir, ferritin, sink, qurğuşun, civə səviyyələri)
- Nəcisdə parazit yoxlanışı
- Rentgen və endoskopiya (yad cismin aşkarlanması üçün)
- Psixoloji və inkişaf skrininqi (autizm və inkişaf geriliyi üçün)
Təhlükələr və ağırlaşmalar
- Bağırsaq tıxanması və ya deşilməsi
- Qurğuşun və civə ilə zəhərlənmə
- Parazitar və bakterial infeksiyalar
- Diş eroziyaları və ağız boşluğunda problemlər
- Qida çatışmazlığı və inkişafda geriləmələr
- Qaraciyər və böyrəklərdə toksik zədələnmələr
Müalicə yanaşması
Qida çatışmazlığının aradan qaldırılması:
- Dəmir üçün: qaraciyər, qırmızı ət, bəhməz, balıq, yumurta, paxlalılar, ispanaq
- Sink üçün: dəniz məhsulları, süd, qatıq, pendir
Multivitamin və mineral dəstəyi
Psixoloji və psixiatriya qiymətləndirilməsi
Davranış terapiyası:
- Müsbət möhkəmləndirmə
- Alternativ davranışların öyrədilməsi
- Məşğuliyyət terapiyası
Valideyn maarifləndirilməsi və ev şəraitində təhlükəsizlik tədbirləri
Cərrahi müdaxilə (lazım olduqda)
Nəticə və tövsiyələr
Pika sindromu sadəcə “pis vərdiş” deyil, ciddi qidalanma və psixi pozuntu ola bilər. Valideynlər, tibb işçiləri və pedaqoqlar bu davranışları erkən aşkar etməli, uşağın qida balansını təmin etməli və peşəkar dəstəyə yönləndirməlidir.
Əgər uşağınızda qeyri-adi maddə yemək davranışı 2 həftədən çox davam edirsə, xüsusən qarın ağrısı, halsızlıq, davranış dəyişikliyi müşahidə edilirsə, pediatra və uşaq psixoloquna müraciət edin.
Yadda saxlayın:
Pika sindromunun arxasında sadəcə “torpaq yemək” deyil, bəzən ciddi daxili və psixoloji səbəblər dayanır. Erkən müdaxilə həm uşağın fiziki sağlamlığını, həm də psixososial inkişafını qorumağa kömək edir.
Əlavə mənbələr:
- WHO | Pica: https://www.who.int/
- CDC | Developmental Disabilities: https://www.cdc.gov/ncbddd/
- APA | DSM-5 Pica Criteria: https://www.psychiatry.org/
Həkim Nərmin Əzizova, K.Y.Fərəcova adına Elmi-Tədqiqat Pediatriya İnstitutunun Yenidoğulmuşların Reanimasiya və İntensiv Terapiya şöbəsinin həkim-neonatoloqu, Azərbaycan Tibb Universitetinin I Uşaq Xəstəlikləri kafedrasının əməkdaşı