Pediatriya.az təqdim edir: Böyük lider, sakit diplomat, şən azad ruh: Hansı uşaq sizsiniz?

Deyirlər ki, insan taleyini seçə bilmir. Bəs bəlkə də ailədə hansı sırada doğulduğun səni düşündüyündən daha çox formalaşdırır? Lider xasiyyəti, sakit diplomatiya bacarığı və ya sərbəst yaradıcı ruh… Hansı sənə daha yaxındır?

Bu suala cavab tapmaq üçün psixologiya tarixində müxtəlif dövrlərdə minlərlə ailə və uşaq üzərində aparılmış 6 əsas tədqiqat diqqəti cəlb edir.

1928-ci ildə Alfred Adler doğuluş sırasının uşağın şəxsiyyətinə təsiri barədə nəzəriyyəsini irəli sürərək, ilk uşaqların məsuliyyətli və qayğıkeş, orta uşaqların barışdırıcı, kiçik uşaqların isə diqqət çəkməyi sevən və əyləncəli olduğunu bildirmişdi.

1996-cı ildə Frank Sulloway 1000-dən çox tarixi şəxsiyyətin həyatını araşdırmış və ilk uşaqların daha konservativ və liderlik ruhlu, son uşaqların isə yaradıcı və yenilikçi xüsusiyyətlərə sahib olduğunu göstərmişdi.

1983-cü ildə Ernst & Angst İsveçrədə 1000-dən çox ailəni izləyərək doğuluş sırası ilə şəxsiyyət xüsusiyyətləri arasındakı əlaqənin düşündüyümüz qədər güclü olmadığını qeyd etsə də, məsuliyyət və ekstroversiya kimi fərqlərin az da olsa mövcud olduğunu vurğulamışdı.

1999-cu ildə Paulhus, Trapnell & Chen Kanadada 1500 ailə arasında apardıqları araşdırmada ilk uşaqların liderlik və akademik nailiyyətlərdə daha irəlidə olduğunu, kiçik uşaqların isə daha sosial və sərbəst xarakterli olduğunu qeyd etmişdi.

Salmon & Daly (1998) isə Kanadada 500 ailədə doğuluş sırasının sosial münasibətlərdə təsirini öyrənmiş və orta uşaqların ailədaxili konfliktlərin həllində vasitəçi rolunu daha çox üzərinə götürdüyünü göstərmişdi.

Ən genişmiqyaslı tədqiqatlardan biri olan Damian & Roberts (2015) ABŞ-da 377,000 nəfəri əhatə edərək doğuluş sırasının şəxsiyyətə təsirinin kiçik olsa da mövcud olduğunu aşkar etmiş, ilk uşaqlarda məsuliyyət və məqsədyönlülük, kiçik uşaqlarda isə ünsiyyətə açıqlıq və rahatlıq xüsusiyyətlərinin nisbətən yüksək olduğunu göstərmişdi.

Bütün bu tədqiqatların ortaq nəticəsi budur: İlkin uşaqlar tez-tez liderlik və məsuliyyət hissi ilə seçilir, orta uşaqlar diplomatik və sakit münasibətləri ilə fərqlənir, kiçik uşaqlar isə yaradıcılıq və sosial adaptasiyada daha çevik olurlar. Lakin, alimlər vurğulayır ki, doğuluş sırası uşağın şəxsiyyətini müəyyən edən yeganə faktor deyil. Valideyn münasibəti, ailənin sosial vəziyyəti, uşağın fərdi xüsusiyyətləri və ətraf mühitin təsiri də mühüm rol oynayır.

Bu nəticələr valideynlər və müəllimlər üçün uşaqları daha yaxşı anlamaq və dəstək olmaq üçün faydalıdır. Həmçinin ailədə uşaqların bir-biri ilə ünsiyyətini və münasibətlərini düzgün idarə etməkdə istiqamətverici rol oynaya bilər.

Valideynlərə tövsiyə – Pediatriya.az tövsiyə edir:

Uşağın doğuluş sırasına görə formalaşa biləcək xasiyyət fərqliliklərini nəzərə almaq valideynlər üçün faydalıdır, lakin heç bir uşağı bu çərçivədə məhdudlaşdırmaq düzgün deyil. Hər uşağın fərdi ehtiyaclarını və potensialını dəstəkləmək vacibdir. Məsələn, ailənin ortancıl uşağına kifayət qədər vaxt və diqqət ayırmağa çalışmaq, kiçik uşağın sərbəstliyini inkişaf etdirərkən ona məsuliyyət bacarıqları qazandırmaq, böyük uşağın liderlik xüsusiyyətlərini qiymətləndirməklə yanaşı, ona həddindən artıq yük yükləməmək mühümdür. Ən əsası isə, valideynlər uşağın hansı sırada doğulmasından asılı olmayaraq, onu olduğu kimi qəbul etməli və dəstəklədiklərini ona hər zaman hiss etdirməlidirlər.

İstifadə olunan mənbələr:

• Adler, A. (1928). Understanding Human Nature. Greenberg Publisher.
• Sulloway, F. J. (1996). Born to Rebel: Birth Order, Family Dynamics, and Creative Lives. Pantheon Books.
• Ernst, C., & Angst, J. (1983). Birth Order: Its Influence on Personality. Springer-Verlag.
• Paulhus, D. L., Trapnell, P. D., & Chen, D. (1999). Birth Order Effects on Personality and Achievement within Families. Psychological Science, 10(6), 482–488.
• Salmon, C. A., & Daly, M. (1998). Birth order and familial sentiment: Middleborns are different. Evolution and Human Behavior, 19(5), 299–312.
• Damian, R. I., & Roberts, B. W. (2015). The Associations of Birth Order with Personality and Intelligence in a Representative Sample of U.S. High School Students. Journal of Research in Personality, 58, 96–105.