Uşaqlarda iştahsızlıq: səbəblər və çıxış yolları. Həkim Nərmin Əzizova

2-5 yaş Mədə-bağırsaq Məktəbə hazırlıq Qidalanma Rəsmi xəbərlər Uşaq psixologiyası Xəbərlər
19 Sentyabr 2020
Baxış
15625

Bir çox ailə uşaqlarının az yemək yediyindən, iştahsız olduğundan və nəticədə sağlam böyüməyəcəklərindən narahat olurlar.
Uşağın az yeməsi, seçici qidalanması və ya arıq olması onun sağlam olmadığı anlamına gəlməz. Lakin nəzərə alınmalıdır ki, bəzi ciddi xəstəliklər də iştahsızlığa səbəb ola bilər. Buna görə iştahsız uşaqlar həkim tərəfindən müayinə edilməli və orqanik (bədənlə bağlı) xəstəliklər inkar olunmalıdır.

Valideynlər iştahsızlığı necə görürlər?

Valideynlər adətən iştahsızlığı aşağıdakı şəkildə təsəvvür edirlər:

  • Uşağın az yeməsi
  • Seçici qidalanma
  • Yeməkdə çətinlik və ya yavaş yemə
  • Yeməkdən imtina
  • Qəribə yemə vərdişləri

Bu hallar uşaqların təxminən 25–50 %-də müşahidə edilir. Fizioloji ehtiyacları normal olan, normal böyüyən və qida çatışmazlığı əlamətləri olmayan uşaq normal iştahlı hesab olunur.
Lakin bəzi uşaqlarda qusma, çəki itkisi və ya çox az artım kimi ciddi simptomlar varsa, bu artıq yemə pozğunluqları sayılır və gələcəkdə anoreksiya, nevroz, bulimiya, davranış pozğunluğu və əqli gerilik kimi nəticələrə yol aça bilər.

İştahsızlığın əsas səbəbləri

İştahsızlığın səbəbləri iki əsas qrupa bölünür:

  1. Orqanik səbəblər
    Anadangəlmə ürək və nevroloji xəstəliklər, endokrin pozğunluqlar, xroniki infeksiyalar, qastroezofageal refluks, qida allergiyaları, dəmir və sink çatışmazlığı, udma problemləri və s.
  2. Psixoloji və davranış səbəbləri
    Ana-övlad münasibətlərində gərginlik, məcburi qidalandırma, stress, yanlış yemək rejimi, təzyiq, sevgi çatışmazlığı, ailədaxili münaqişələr.

Körpə və uşaqlarda müşahidə edilən əlamətlər

Körpələrdə:

  • Zəif və qısa müddətli əmmə
  • Əmmədən imtina, ağlama
  • Başını arxaya atma, yuxusuzluq
  • Öyürmə, qusma
  • Çəki artımında ləngimə

Böyük uşaqlarda:

  • Az yemək, tez qalxmaq
  • Yeməkdən qaçmaq, ağzını sıxmaq
  • Ağlama, yeməyi tökmək, öyürmək
  • Maye və ya bəlli qidalardan imtina
  • Tərəvəz yeməmək
  • Yalnız bəzi qidaları yeməyə israr
  • Aclıq hissinin olmaması

Uşaqlarda iştahsızlığın növləri (6 kateqoriya)

  1. Yemək seçən uşaq – müəyyən qidaları yemir, məcbur edilməməlidir.
  2. İştahsız kimi görünən normal uşaq – əslində sağlamdır, sadəcə az yeyir.
  3. İştahsız və hərəkətli uşaq – diqqət defisiti ola bilər.
  4. Yeməkdən qorxan uşaq – mərhələli öyrədilməlidir.
  5. İştahsız və qapalı uşaq – psixoloji səbəblər üstünlük təşkil edir.
  6. Xəstəliyə görə iştahsız uşaq – xəstəlik sağaldıqda problem keçir.

İştahsız uşağa yanaşma qaydası

  • Sevmədiyi qidalar üçün məcbur etməyin, fasilələrlə təkrar təqdim edin.
  • Porsiyaları az saxlayın – uşaqların mədə həcmi kiçikdir.
  • Uşaqları başqaları ilə müqayisə etməyin.
  • Təhdid və qorxutma ilə yeməyi məcbur etməyin.
  • Yeməkdən əvvəl qəlyanaltı verməyin.
  • Təmiz hava, fiziki aktivlik və normal yuxu iştahanı artırır.
  • Məktəb dövründə stress və dərs yükü də iştahanı azalda bilər.
  • 1 yaşdan sonra iştahın azalması normaldır – çünki böyümə tempi yavaşıyır.

Uşaqların qidalanmasında edilən əsas səhvlər

  1. Məcburi qidalandırma – uşağın aclıq hissini itirir.
  2. Sevmədiyi yeməkləri zorla yedirmək – psixoloji travma yaradır.
  3. Uşağı hər gün eyni cür yeməyə məcbur etmək – monotonluq yaradır.
  4. Səhv nümunə göstərmək – valideyn davranışı təqlid olunur.
  5. Çox süd və meyvə şirəsi içirmək – iştahı azaldır, anemiyaya səbəb ola bilər.
  6. Böyüklər porsiyası vermək – uşağın fizioloji ehtiyacına uyğun deyil.
  7. Yeməyi cəza və ya mükafat kimi istifadə etmək – yanlış davranış formalaşdırır.
  8. İştahsızlıqdan çox danışmaq – uşağın diqqətini bu problemə yönəldir.

Ümumi məsləhətlər

  • 1 yaşdan sonra iştah azalması təbiidir.
  • Yeməklər rəngarəng, dadlı və cəlbedici formada olmalıdır.
  • Gün ərzində 5 qidalanma dövrü: 3 əsas + 2 ara yemək.
  • Hər yemək arasında 3–4 saat fasilə olmalıdır.
  • Yemə müddəti 20–30 dəqiqəni keçməməlidir.
  • Yemək vaxtı sakit mühit, televizor və oyuncaqlar olmamalıdır.
  • Bütün ailə ilə birlikdə süfrə arxasında yemək təşviq edilməlidir.
  • Uşaq tox olduqda süfrədən qalxa bilər, lakin ailə ilə birlikdə oturmaq vacibdir.

Vitamin və mineral çatışmazlığı

İştahsızlığın mühüm səbəblərindən biri dəmir, sink, D vitamini, B12 və fol turşusu çatışmazlığıdır.
Bu hallarda uşaqlarda:

  • Halsızlıq,
  • Diqqət dağınıqlığı,
  • İmmunitet zəifliyi,
  • Çəki artımında ləngimə müşahidə edilir.

Sadə laborator analizlərlə bu vəziyyətlər asanlıqla aşkarlana bilər.

İştahanı artıran sağlam qidalar

Uşağın iştahasını artırmaq üçün:

  • Avokado, banan, yumurta sarısı, qoz-fındıq, yoğurt, pendir, balıq, kərə yağı, zeytun yağı;
  • Rəngarəng, maraqlı formada təqdim olunan yeməklər;
  • Yeməkdən öncə qısa fiziki aktivlik və təmiz hava çox faydalıdır.

Psixoloji yanaşma

Uşaq çox vaxt yeməkdən imtina etməklə valideynin diqqətini qazanmağa çalışır.
Bu səbəbdən:

  • Valideyn sakit və səbirli olmalı,
  • Yemək vaxtı uşağı məcbur etməməli,
  • Uşağın davranışına müsbət emosional reaksiya verməlidir.

Nə vaxt həkimə müraciət etməli?

Aşağıdakı hallarda mütləq pediatra müraciət edilməlidir:

  • 2 həftədən çox davam edən iştahsızlıq;
  • Qusma, ishal, halsızlıq, arıqlama;
  • Uşaqda davranış dəyişikliyi və inkişaf ləngiməsi.

ÜST (WHO) TÖVSİYƏLƏRİ

  1. Ana südü ilə qidalanma (WHO, 2021)
    ÜST-nin “Indicators for assessing infant and young child feeding practices” sənədinə (2021) görə:
  • Doğuşdan 1 saat ərzində ana südü ilə qidalanmaya başlanmalı,
  • İlk 6 ay yalnız ana südü ilə qidalanma təmin edilməlidir.
    Mənbə: WHO, 2021
  1. Əlavə qidalanma dövrü (WHO, 2023)
    ÜST-nin “Guideline for complementary feeding of infants and young children 6–23 months of age” sənədinə (2023) əsasən:
  • 6 ay tamam olduqdan sonra əlavə qidalar başlanmalı,
  • Bu dövrdə ana südü 2 yaşa qədər davam etdirilə bilər.
    Mənbə: WHO, 2023
  1. Qidaların müxtəlifliyi (WHO, 2023)
    Eyni sənəddə qeyd olunur ki:
  • Uşaqların rasionu müxtəlif olmalı – heyvan mənşəli qidalar, meyvə-tərəvəz, paxlalılar və süd məhsulları balanslı şəkildə təqdim edilməlidir.
    Mənbə: WHO, 2023
  1. Cavabverici (responsive) qidalanma prinsipi (WHO, 2023)
    ÜST valideynlərə uşaqları məcbur etmədən, onların aclıq və toxluq siqnallarına uyğun şəkildə qidalandırmağı tövsiyə edir.
    Mənbə: WHO IRIS, 2023
  2. UNICEF – Əlavə qidalanma üzrə proqram rəhbərliyi (2020)
    UNICEF-in “Improving Young Children’s Diets During the Complementary Feeding Period” sənədinə görə:
  • 6–23 aylıq uşaqlar üçün qidalanma keyfiyyəti və qida dəyərlərinin optimallaşdırılması prioritetdir.
    Mənbə: UNICEF, 2020

Valideyn üçün 10 sadə qayda

  1. Uşağı məcbur etmə.
  2. Kiçik porsiyalarla başla.
  3. Qidalar arasında 3–4 saat fasilə saxla.
  4. Uşağın seçimini nəzərə al.
  5. Yeməyi cəza və ya mükafat kimi istifadə etmə.
  6. Yemək vaxtı sakit mühit yarat.
  7. Təmiz hava və oyunlara vaxt ayır.
  8. Günə yüngül səhər yeməyi ilə başla.
  9. Uzunmüddətli iştahsızlıq varsa həkimə müraciət et.
  10. Uşağın fərdiliyinə hörmət et.

Nəticə

Uşaqlarda iştahsızlıq çox zaman valideynin narahatlığından daha az ciddi olur. Lakin uzunmüddətli davam etdikdə həkim müayinəsi vacibdir. Əsas məqsəd uşağın psixoloji rahatlığı, düzgün qidalanma vərdişi və balanslı həyat rejimi təmin etməkdir.

Nərmin Əzizova – Pediatriya.az saytının təsisçisi

Rəyi cavablandırın
İmtina et
Şərhlər (0)
İlk rəyi siz bildirin