Uşaqlarda dırnaq yemə vərdişi (onixofagiya): səbəblər, dünya təcrübəsi və düzgün yanaşma yolları. Həkim Nərmin Əzizova

Uşaqlarda dırnaq yemə, tibbi dildə onixofagiya, ən çox rast gəlinən davranış vərdişlərindən biridir. Uşaq əlini ağzına aparır, dırnaqlarını dişləyir və bunu tez-tez təkrarlayırsa, artıq bu davranış bir vərdişə çevrilib. Belə hallarda valideynlər narahat olurlar, amma qeyd edilməlidir ki, uşaqların təxminən üçdə biri həyatlarının müəyyən dövründə bu vərdişə malik olur. Bu hal adətən 3–4 yaşlarından başlayır və çox vaxt uşağın psixoloji vəziyyəti ilə bağlı olur.

Niyə uşaqlar dırnaqlarını yeyirlər?

Dırnaq yemə çox vaxt uşağın emosional gərginliyə reaksiyasıdır. Uşaq qorxduqda, stress keçirdikdə, darıxdıqda və ya ailədə gərginlik yaşandıqda bu davranışa meyl göstərə bilər. Ən çox təsir edən amillər bunlardır:

• Özünə inamsızlıq və dəyərsizlik hissi;
• Ailədaxili münaqişələr, boşanma və ya gərgin münasibətlər;
• Həddindən artıq tənqid və ya cəza qorxusu;
• Diqqət çatışmazlığı və öyrənmə çətinlikləri;
• Ailədə başqa birinin də bu vərdişə malik olması.

Dırnaq yemə uşağın özünü sakitləşdirmək və emosional gərginlikdən azad olmaq üçün seçdiyi yoldur. Bəzi hallarda isə uşaq sadəcə böyükləri təqlid edir.

Dünya statistikası nə deyir?

Elmi araşdırmalara görə, məktəb yaşlı uşaqların 20–30 faizi bu vərdişi göstərir. Yeniyetməlik dövründə bu göstərici 40 faizə qədər arta bilər. Yetkin yaşda isə çox vaxt azalır, amma bəzi insanlarda 12–15 faiz hallarda davam edir.

Mütəxəssislər hesab edirlər ki, dırnaq yemə stress və narahatlığın yüngül forması, bəzən isə obsesiv-kompulsiv davranışın bir əlamətidir. Bu, ciddi xəstəlik sayılmasa da, uzun müddət davam edərsə həm fiziki, həm də psixoloji fəsadlara yol aça bilər.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının baxışı

ÜST (WHO) dırnaq yeməni ayrıca xəstəlik kimi təsnif etmir, lakin onu təkrarlanan davranış vərdişləri qrupuna daxil edir. Təşkilat bu cür hallarda uşaqlarla müsbət və səbirli ünsiyyəti, ailədaxili stressin azaldılmasını və davranış terapiyasını tövsiyə edir. WHO-nun “Uşaqlar və yeniyetmələrdə psixi sağlamlıq” proqramında vurğulanır ki, belə davranışlar çox vaxt emosional tarazlığın pozulmasının ilkin siqnalıdır və uşağın çevrəsi tərəfindən anlayışla qarşılanmalıdır.

Mümkün fəsadlar

• Dırnaqların və ətraf dərinin zədələnməsi;
• Diş formasında dəyişikliklər;
• Bakterial və göbələk infeksiyaları;
• Uzunmüddətli hallarda özgüvən itkisi və psixoloji gərginlik.

Valideynlər üçün faydalı məsləhətlər

• Uşağı müşahidə edin: bu davranış hansı vəziyyətlərdə baş verir, qorxu, gərginlik, darıxma, yoxsa diqqət istəyi?
• Diqqətini yayındırın: saqqız, oyun, boyama kimi fəaliyyətlər faydalıdır.
• Müsbət yanaşın: dırnaq yemədiyi hallarda onu tərifləyin, amma cəza verməyin.
• Dırnaqlarını təmiz və qısa saxlayın, dırnaqlara qulluq edin.
• Davamlı hallarda uşaq psixoloqu ilə məsləhətləşin.

Nəticə

Dırnaq yemə çox vaxt uşağın emosional gərginliyə təbii reaksiyasıdır və düzgün yanaşma ilə bu vərdişi aradan qaldırmaq mümkündür. Uşağı danlamaq və qorxutmaq əvəzinə, səbəbləri anlamaq və onu sakitləşdirən mühit yaratmaq daha təsirli olur. Sevgi, səbir və anlayışla bu davranış zamanla itir.

İstifadə etdiyimiz ədəbiyyatın siyahısı:

1. Ghanizadeh A. (2011). Nail biting; prevalence and associated factors in children and adolescents. BMC Research Notes, 4:116.
2. Pacan P., Grzesiak M. et al. (2020). Onychophagia among adolescents: prevalence, correlates and comorbidities. Journal of Dermatological Treatment, 31(4): 426–431.
3. Miltenberger R. et al. (2019). Behavioral treatments for chronic nail biting: review and recommendations. Behaviour Research and Therapy, 120:103418.
4. Tanaka S. et al. (2023). Body-focused repetitive behaviors in adults and youth: global estimates and management strategies. Clinical Psychology Review, 101:102097.
5. World Health Organization (WHO). Child and Adolescent Mental Health Atlas 2023. Geneva: WHO.

Həkim Nərmin Əzizova, K.Y.Fərəcova adına Elmi-Tədqiqat Pediatriya İnstitutunun Yenidoğulmuşların Reanimasiya və İntensiv Terapiya şöbəsinin həkim-neonatoloqu