Uşaqlarda pnevmoniya: elmi təhlil və müasir yanaşmalar. Həkim Nərmin Əzizova, həkim Əli Quliyev

Pnevmoniya — ağciyər parenximasının iltihabi xəstəliyidir və uşaqlar arasında morbditə və mortalitenin aparıcı səbəblərindəndir. Hər il dünyada təxminən 158 milyon pnevmoniya hadisəsi qeydə alınır və bunların 95%-dən çoxu inkişaf etməkdə olan ölkələrdə müşahidə olunur.
Bir yaşdan kiçik uşaqlarda ölüm hallarının 48,4%-i, 1–4 yaş arası uşaqlarda isə 42,1%-i pnevmoniya ilə əlaqədardır.

Peyvənd proqramlarının (xüsusilə pnevmokokk və qızılca peyvəndlərinin) geniş tətbiqi nəticəsində pnevmoniyaya yoluxma riski əhəmiyyətli dərəcədə azalmışdır. Məsələn, heptavalent pnevmokokk peyvəndinin ABŞ-da tətbiqi nəticəsində bir yaşadək uşaqlarda pnevmoniya halları 30% azalmışdır. Eyni zamanda, qızılca peyvəndinin istifadəsi qızılcaya bağlı pnevmoniyadan ölüm hallarının azalmasına səbəb olmuşdur.

Etiologiya və təsnifat

Pnevmoniyalar etioloji, anatomik və klinik xüsusiyyətlərinə görə aşağıdakı kimi təsnif olunur:

Anatomik yerləşməsinə görə

• Lobar pnevmoniya
• Bronxopnevmoniya (lobulyar pnevmoniya)
• İnterstisial pnevmoniya

Etiologiyasına görə

Enfeksiyoz: bakterial, viral, parazitar, fungal, mikobakterial
Qeyri-infeksiyoz: fiziki, kimyəvi və immunoloji mənşəli

Klinik gedişinə görə

• Tipik pnevmoniya
• Atipik pnevmoniya

Əldə olunma şəraitinə görə

• Cəmiyyətdə qazanılmış pnevmoniyalar (CAP)
• Xəstəxanada inkişaf etmiş pnevmoniyalar (nozokomial)
• İmmunçatışmazlıq fonunda pnevmoniyalar
• Aspirasion və konqenital pnevmoniyalar

Ağırlıq dərəcəsinə görə

• Yüngül pnevmoniyalar
• Ağır pnevmoniyalar

Risk faktorları

Aşağı tənəffüs yolları infeksiyalarına səbəb ola bilən amillər:

• Yaş (xüsusilə 1 yaşdan kiçik uşaqlar)
• Erkən doğum və aşağı doğum çəkisi
• Malnütrisiya
• Altda yatan xəstəliklər (anadangəlmə ürək qüsurları, diabet və s.)
• D vitamini çatışmazlığı
• Aşağı sosial-iqtisadi vəziyyət
• Ana südü ilə qidalanmama
• Passiv siqaret tüstüsü və evdaxili çirklənmə
• Qış mövsümü
• İmmunçatışmazlıq

Yaş qruplarına görə ən çox rast gəlinən törədicilər

Klinik xüsusiyyətlər və əsas törədicilər

Pnevmokok pnevmoniyası

Ən çox məktəbəqədər uşaqlarda rast gəlinir. Yüksək hərarət, bəlğəmli öskürək, titrətmə və döş qəfəsində ağrı ilə başlayır. Rentgenoloji olaraq lobar və ya yama şəklində konsolidasiya müşahidə olunur.

Grup A streptokokk pnevmoniyası

Qızılca, suçiçəyi və ya qrip infeksiyalarından sonra inkişaf edə bilər. Qızdırma uzunmüddətli olur, bəzən empiyema və nekrotizan pnevmoniya ilə ağırlaşır.

Haemophilus influenzae pnevmoniyası

Əsasən 3 ay–2 yaş arası uşaqlarda, bəzən otitis media və menenjitlə birlikdə müşahidə olunur.

Stafilokok pnevmoniyası

Sürətlə inkişaf edir və empiyema, pnevmotosel və pnevmotoraksla ağırlaşa bilər.

Virus pnevmoniyaları

Virus mənşəli pnevmoniyalar uşaqlarda 14–35% təşkil edir. Ən çox törədicilər: RSV, adenovirus, parainfluenza, influenza, koronavirus, rinovirus. İnfeksiya qış aylarında artar, xüsusilə körpələrdə hipoksiya və apne ilə müşahidə olunur.
RSV və influenza A (H1N1, H3N2) xüsusilə ağır tənəffüs çatışmazlığına səbəb ola bilər. 

Atipik pnevmoniyalar

Əsas törədicilər Mycoplasma pneumoniae və Chlamydia pneumoniaedir. Yavaş başlanğıclı, subfebril qızdırma və quru öskürəklə xarakterizə olunur. M. pneumoniae infeksiyası uzunmüddətli öskürək və bəzən dəri səpgiləri ilə gedə bilər. Radioloji olaraq diffuz, qeyri-lober infiltratlar müşahidə olunur.

Tipik və atipik pnevmoniyaların fərqləri

 Patogenez və immun cavab

Normal şəraitdə tənəffüs yollarının mukosiliar təmizlənmə mexanizmi və sekretor IgA bakteriya və virusları uzaqlaşdırır.
Pnevmoniya zamanı bu baryer pozulur, alveollarda iltihabi eksudat və ödem əmələ gəlir.

Bakterial pnevmoniyada: alveolyar ödem, fibrinli eksudasiya, leykosit infiltrasiyası və konsolidasiya baş verir.
Viral pnevmoniyada: pnevmositlər zədələnir, sitokinlər (IL-6, TNF-α, IL-1β) ifraz olunur, ventilyasiya-perfuziya pozulur və hipoksiya yaranır.

Diaqnostika və müasir yanaşmalar

Pnevmoniyanın diaqnostikasında klinik, laborator və görüntüləmə üsulları kombinə edilir:

• Laborator analizlər: CRP, prokalsitonin, leykositoz, qan mədəniyyəti, PCR
• Radioloji: döş qəfəsi rentgenoqrafiyası (lobar və ya diffuz konsolidasiya)
• Ayırıcı diaqnoz: bronxiolit, astma, bronxit, atelektaziya
• Oksigen satürasiyası: <92% olduqda hipoksiya əlamətidir

Müalicə və profilaktika

Empirik antibiotik müalicəsi

• Yenidoğulmuşlarda: ampisillin + aminoglikozid
• 1–5 yaş uşaqlarda: amoksisillin və ya sefalosporinlər
• Məktəb yaşlılarda və atipik pnevmoniyada: makrolidlər (azitromisin, klaritromisin)

Dəstək müalicəsi

• Oksigenoterapiya
• Maye balansının qorunması
• Antipiretiklər
• Ağır hallarda hospitalizasiya

Profilaktika

• Peyvəndləmə (pnevmokokk, Hib, qızılca, qrip)
• Ana südü ilə qidalanma
• Passiv siqaretin qarşısının alınması
• Qidalanma və gigiyena şəraitinin yaxşılaşdırılması

Nəticə

Pnevmoniya — uşaq yaş qrupunda yüksək ölüm riski daşıyan, lakin vaxtında diaqnoz və düzgün müalicə ilə qarşısı alına bilən xəstəlikdir.
Effektiv peyvəndləmə, sosial şəraitin yaxşılaşdırılması və erkən tibbi müdaxilə pnevmoniyanın yükünü əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.
Müasir tibb praktikasında əsas istiqamət etioloji müalicə, empirik antibiotik seçimi və profilaktik tədbirlərin gücləndirilməsidir.

Ədəbiyyat

1. World Health Organization (WHO). Pneumonia fact sheet, 2024.
2. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Childhood Pneumonia Guidelines, 2023.
3. Nelson Textbook of Pediatrics, 22nd Edition, 2023.
4. Global report on child mortality and pneumonia, 2023.
5. Mandell LA, et al. IDSA/ATS Guidelines for CAP, 2023.